Rối nước yếu ngay trong không gian truyền thống

Năm 2023, trong điều kiện khó khăn của giai đoạn đầu hậu Covid-19, Nhà hát múa rối Thăng Long vẫn thực hiện hơn 1.600 suất diễn, phục vụ hàng trăm nghìn lượt khán giả, đạt doanh thu hơn 70 tỷ đồng. Trung bình mỗi ngày có từ 6-8 suất diễn, với hơn một nghìn khán giả, trong đó phần lớn là du khách quốc tế.

Những con số ấy cho thấy, nghệ thuật rối nước hoàn toàn có thể tồn tại và phát triển mạnh mẽ nếu được đầu tư đúng hướng, gắn kết giữa nghệ thuật và nhu cầu xã hội, giữa sáng tạo và du lịch văn hóa.

Dù nghệ thuật rối nước hấp dẫn khán giả, du khách quốc tế như vậy, nhưng các phường rối nước dân gian tại không gian trình diễn truyền thống ở địa phương vẫn phải lay lắt duy trì hoạt động, gồng mình để bảo tồn tinh hoa rối nước.

Nghệ nhân Nguyễn Viên ở phường rối Chàng Sơn (Hà Nội) chia sẻ: “Phường rối nước Chàng Sơn có điểm khác biệt ở chỗ các nghệ nhân dùng dây để điều khiển rối thay vì dùng sào như ở các địa phương khác. Việc thiết kế sân khấu nước điều khiển bằng dây đòi hỏi nhiều thời gian, sân khấu biểu diễn cố định nên không thể linh hoạt mang sân khấu ra khỏi địa phương. Bởi vậy, nếu không có các suất diễn thường xuyên tại địa phương, các nghệ nhân lại không thể mang sân khấu đi diễn tại nơi khác, các nghệ nhân sẽ không có đất diễn”.

Nghệ nhân Nguyễn Thế Nghị ở phường rối Đào Thục đồng quan điểm: “Khó khăn ở các phường rối dân gian trong cộng đồng là ở không gian biểu diễn. Nhà hát múa rối Thăng Long có không gian diễn xuất chuyên nghiệp và một hệ thống truyền thông, kết nối hiệu quả. Trong khi ở các phường rối dân gian biểu diễn trong không gian truyền thống có rất nhiều hạn chế. Các nghệ nhân thường phải làm rất nhiều nghề khác nhau do không có các suất diễn thường xuyên, đến khi có suất diễn thì việc tập trung lại gặp nhiều khó khăn”.

“Điều quan trọng nhất là nâng cao tính chuyên nghiệp trong hoạt động của các đoàn, các nhóm nghệ thuật rối: Từ khâu tổ chức, dàn dựng, đào tạo nghệ sĩ đến chiến lược quảng bá, hợp tác với du lịch và giáo dục. Khi các đơn vị nghệ thuật có phương thức hoạt động rõ ràng, tự chủ và sáng tạo, múa rối sẽ có cơ hội thực sự trở lại mạnh mẽ trong đời sống cộng đồng” bà Lê Thị Ánh Mai, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội nêu rõ.

Sáng tạo, kết nối là chìa khóa để bảo tồn, phát triển

Việc bảo tồn, phát huy giá trị nghệ thuật múa rối không phải chỉ bảo tồn các trò diễn cổ trong các nhà hát, mà còn cần bảo tồn không gian biểu diễn rối tại các làng quê. Các tích trò trong chương trình “Múa rối nước cổ truyền” của Nhà hát Múa rối Thăng Long đều bắt nguồn từ đời sống sinh hoạt và văn hóa tâm linh của người nông dân vùng đồng bằng Bắc Bộ, hiện có 17 tích trò: “Bật cờ”, “Tễu giáo trò”, “Múa rồng”, “Em bé chăn trâu thổi sáo”, “Cày cấy”, “Câu ếch”, “Đánh cáo bắt vịt”, “Bắt cá”, “Vinh quy bái tổ”, "Sư tử tranh cầu”, “Múa phượng”, “Lê Lợi trả gươm”, “Nhi đồng hý thủy”, “Đua thuyền”, “Múa lân”, “Múa tiên”, “Tứ linh”. Du khách đến từ nhiều quốc gia khác nhau trên thế giới đều thích thú, tò mò, mong muốn tìm hiểu về bản sắc, con người Việt Nam. Và khi đến với Múa rối Thăng Long họ được thỏa mãn khi chứng kiến câu chuyện lịch sử, văn hóa truyền thống gói gém qua hình ảnh của những chú rối.

Trong khi đó, rối nước trong đời sống văn hóa ở các làng quê, không gian văn hóa gốc của nghệ thuật rối nước, nơi mang trong mình sự thuần khiết và trong sáng của nền văn minh lúa nước đồng bằng Bắc Bộ với hàng trăm tích trò đang có nguy cơ mai một ngay trong không gian truyền thống.

Nhiều nghệ nhân có chung nhận định, sở dĩ khán giả của rối nước hiện nay hầu hết là du khách quốc tế bởi rối nước là sự tái hiện những nét văn hóa tinh hoa, tinh túy của nền văn minh lúa nước, vốn lạ lẫm với du khách. Đối với khán giả trong nước, rối nước thiếu những sáng tạo mới, các tích trò đều đã có từ vài trăm năm, thậm chí cả nghìn năm trước nên không giành được sự quan tâm của khán giả, đặc biệt là của khán giả trẻ. Đây cũng là nguyên nhân khiến rối nước thiếu vắng lớp nghệ nhân kế cận, rất khó để duy trì.

“Đúng là cần phải đổi mới, muốn phát triển thì phải đổi mới, tức là phải làm mới, sáng tạo các tiết mục, tích trò bắt kịp với đời sống văn hóa đương đại chứ không thể nào cứ diễn đi diễn lại những cái tiết mục đã hàng nghìn năm tuổi như vậy”, nghệ nhân Nguyễn Thế Nghị nhấn mạnh.

Để bảo tồn và phát huy giá trị di sản của nghệ thuật múa rối nước trong không gian truyền thống, múa rối nước cần phải giữ nguồn khán giả của mình để nghệ thuật múa rối thực sự sống trong đời sống. Cụ thể là chúng ta phải có hợp đồng biểu diễn, có các suất diễn thường xuyên để người nghệ nhân có thu nhập, như vậy thì nghệ nhân mới gắn bó với nghề, chủ động sáng tạo các tích trò mới.

“Chúng ta cần một chiến lược đồng bộ và bền vững, vừa bảo tồn giá trị truyền thống, vừa khuyến khích sáng tạo, đồng thời tăng cường quảng bá, kết nối với các doanh nghiệp du lịch… để tạo nguồn khán giả thường xuyên. Đây là cách phường rối Đào Thục đang thực hiện khá hiệu quả để bảo tồn, phát huy giá trị nghệ thuật rối nước trong những năm trở lại đây”, nghệ nhân Nguyễn Thế Nghị cho biết.