Xây dựng cơ sở dữ liệu, kết nối và chia sẻ tri thức về di sản
Việt Nam có hệ thống di sản đa dạng, trải rộng trên nhiều vùng miền. Tại hội thảo “Kỹ thuật và công nghệ ứng dụng bảo tồn di sản văn hóa trong kỷ nguyên chuyển đổi số” mới đây, TS. Phạm Thị Khánh Ngân, Cục Di sản văn hóa, cho biết, Việt Nam hiện có 39 di sản được UNESCO ghi danh, 149 di tích quốc gia đặc biệt, 3.688 di tích quốc gia, 735 di sản văn hóa phi vật thể trong danh mục quốc gia, hơn 4 triệu hiện vật đang lưu giữ tại 177 bảo tàng...
Trong bối cảnh chuyển đổi số, yêu cầu đặt ra là phải tìm được phương thức bảo tồn phù hợp, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận và khai thác nguồn tài nguyên này. Số hóa, vì thế, ngoài chuyển tư liệu từ dạng vật lý sang dữ liệu điện tử, còn là quá trình tạo lập một hạ tầng thông tin có khả năng hệ thống hóa, kết nối và chia sẻ tri thức về di sản.
Số hóa tạo điều kiện bảo tồn, lan tỏa giá trị di sản. Ảnh: Hoàng Quyên/HNM
Theo TS. Phạm Thị Khánh Ngân, từ năm 2004, nhận thấy tầm quan trọng của chuyển đổi số, các trang thông tin, phần mềm quản lý di tích, bảo tàng, di sản văn hóa phi vật thể dần được xây dựng. Thực hiện Luật Di sản văn hóa năm 2024 và các văn bản hướng dẫn liên quan, các hệ thống này đang được tích hợp thành Nền tảng cơ sở dữ liệu di sản văn hóa, quản trị tập trung các lĩnh vực.
Cùng với Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam tiếp tục tạo động lực chính sách cho quá trình này, khi đặt mục tiêu số hóa 100% di sản văn hóa đã được xếp hạng cấp quốc gia, cấp quốc gia đặc biệt. Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam cũng xác định Nhà nước ưu tiên đầu tư xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về văn hóa, hạ tầng văn hóa số và nền tảng số dùng chung.
Đặc biệt, định hướng phát triển và tháo gỡ điểm nghẽn trong chuyển đổi số về di sản văn hóa của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại buổi làm việc về công tác bảo tồn, bảo tàng ngày 19/8/2026 đã yêu cầu chuyển từ “bảo tồn thụ động” sang “chủ động kiến tạo ký ức quốc gia”. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ rõ, phải coi dữ liệu lịch sử, văn hóa và di sản là một bộ phận cốt lõi của hạ tầng văn hóa quốc gia. Thiết lập Kho dữ liệu văn hóa số quốc gia theo hướng thống nhất, liên thông, có thể kiểm chứng và sử dụng lâu dài; giải quyết ngay bài toán bảo tồn số dài hạn...
Thời gian tới cần hình thành chu trình liên kết giữa bảo tồn, sáng tạo, xác lập và thương mại hóa tài sản trí tuệ, tạo nguồn lực tái đầu tư cho bảo tồn, qua đó đưa di sản trở thành động lực phát triển.
Tạo giá trị, nâng tầm công nghiệp văn hóa
TS. Vũ Diệu Trung, Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam cho rằng, cần chuyển từ tư duy "số hóa để lưu trữ" sang "số hóa để phát triển và tạo giá trị", đồng thời thúc đẩy các doanh nghiệp công nghệ tham gia công nghiệp văn hóa. Qua đó, dữ liệu di sản vượt ra khỏi phạm vi tư liệu lưu giữ, trở thành nguồn nguyên liệu đầu vào cho hoạt động sáng tạo.
Số hóa di sản tạo nền tảng phát triển du lịch và công nghiệp văn hóa. Ảnh: TTXVN
Khi được chuẩn hóa, kết nối và mở rộng khả năng tiếp cận, dữ liệu di sản có thể khơi mở nhiều hướng khai thác trong các ngành công nghiệp văn hóa. Từ hồ sơ di tích, bộ sưu tập hiện vật đến tư liệu về phong tục, nghề truyền thống, các tổ chức, doanh nghiệp và nghệ sĩ có thể phát triển thành nội dung số, sản phẩm thiết kế, phim ảnh, trò chơi, chương trình biểu diễn, triển lãm tương tác hay những hành trình du lịch chuyên đề. Qua quá trình đó, giá trị văn hóa được chuyển hóa thành sản phẩm, dịch vụ sáng tạo, tạo thêm giá trị kinh tế và mở rộng sự hiện diện của di sản trong đời sống đương đại.
Thực tế, một số địa phương đã bắt đầu khai thác hướng đi này. Mới đây, nền tảng “Hành trình du lịch di sản Hà Nội” đã ra mắt, giới thiệu 4 tuyến khám phá gồm: Thăng Long Tứ Trấn; các đền thờ Mẫu gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ; hệ thống đình thờ Tổ nghề ở khu phố cổ và các ngôi chùa. Với bản đồ tương tác, hình ảnh xưa và nay, mã QR cùng hệ thống tư liệu khoa học, nền tảng giúp người dùng tiếp cận lịch sử, kiến trúc và câu chuyện văn hóa gắn với từng địa điểm. Các bản đồ số di tích, thuyết minh tự động, trải nghiệm thực tế ảo và nền tảng tra cứu thông tin cũng lần lượt được một số địa phương giới thiệu. Dữ liệu di sản đang từng bước được chuyển hóa thành các hình thức trải nghiệm văn hóa, du lịch.
Không dừng ở số hóa, kết nối thông tin, công nghệ còn mở ra cách thức mới để diễn giải và giúp công chúng cảm nhận sâu hơn về di sản. ThS. Huỳnh Phương Lan, Viện Bảo tồn di tích, cho biết, thông qua bản đồ số, mô hình 3D, phim tư liệu, thực tế tăng cường và thực tế ảo, công chúng có thể khám phá sự biến đổi của di tích qua thời gian, hình dung những không gian đã mất, nhận biết mối liên hệ giữa dấu tích kiến trúc, cảnh quan với bối cảnh lịch sử. Khi được ứng dụng phù hợp, công nghệ vừa mở rộng khả năng tiếp cận, vừa giúp những giá trị vốn khó hình dung trở nên trực quan, sinh động và dễ hiểu hơn.
Tuy nhiên, các chuyên gia lưu ý, công nghệ có thể mở rộng khả năng tái hiện, phân tích và sáng tạo nội dung, nhưng cần được vận hành trên nền tảng tư liệu chính xác, có kiểm chứng, tránh làm sai lệch lịch sử và giá trị nguyên gốc. Quan trọng hơn, không gian số cần được xem là phương thức mở rộng khả năng tiếp cận di sản, chứ không thay thế không gian văn hóa thực hành - nơi cộng đồng gìn giữ, sáng tạo và trao truyền các giá trị qua nhiều thế hệ.
Chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản, suy cho cùng, là quá trình kết nối mạch nguồn quá khứ với năng lực sáng tạo của hiện tại. Khi các giá trị lịch sử được chuẩn hóa trên không gian số, dữ liệu di sản sẽ cung cấp chất liệu cho các ngành kinh tế sáng tạo. Đây cũng là con đường ngắn nhất để đưa di sản hòa vào dòng chảy đương đại, đóng góp thiết thực phát triển bền vững đất nước.
Theo báo Đại biểu nhân dân