Mở nguồn chất liệu cho sáng tạo đương đại
Trong dòng chảy của mỹ thuật, di sản luôn là nguồn cảm hứng và chất liệu quan trọng đối với hoạt động sáng tạo. Từ hoa văn, họa tiết trang trí trong kiến trúc đình, chùa, cung đình đến nghệ thuật sơn mài, gốm… mỗi loại hình di sản đều chứa đựng một hệ thống ngôn ngữ tạo hình và tri thức văn hóa riêng. Đây không chỉ là những dấu ấn của quá khứ mà còn có khả năng tiếp tục được khai thác và phát triển trong đời sống nghệ thuật đương đại.
Đối với mỹ thuật và mỹ thuật ứng dụng, giá trị của di sản không chỉ nằm ở hình thức bên ngoài mà còn ở những tri thức, kỹ thuật và quan niệm thẩm mỹ được tích lũy qua nhiều thế hệ. Một hoa văn truyền thống không đơn thuần là yếu tố trang trí mà có thể gắn với tín ngưỡng, phong tục, môi trường sống và thế giới quan của cộng đồng.
GS.TS Trương Quốc Bình - Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam cho rằng, điều cốt lõi là người sáng tạo phải hiểu được tinh thần, ý nghĩa và bối cảnh văn hóa của di sản trước khi chuyển hóa chúng thành sản phẩm mới. Nếu chỉ dừng lại ở việc sao chép hình thức, các yếu tố truyền thống dễ trở thành những mô-típ trang trí rời rạc, thiếu chiều sâu. Ngược lại, khi nắm bắt được nguyên lý thẩm mỹ và giá trị bên trong, nhà thiết kế có thể tạo ra những sản phẩm vừa mang hơi thở đương đại, vừa thể hiện được căn cốt Việt.
Thực tế cho thấy, nhiều chất liệu truyền thống đang được tiếp cận bằng tư duy sáng tạo mới. Nghệ thuật sơn mài không còn giới hạn trong tranh hay những sản phẩm trang trí quen thuộc mà có thể hiện diện trong thiết kế nội thất, kiến trúc, đồ gia dụng và các sản phẩm nghệ thuật đương đại.
Những hoạt động kết nối nghệ nhân, họa sĩ, nhà thiết kế và cộng đồng sáng tạo tại các không gian văn hóa, triển lãm, lễ hội thiết kế đang mở thêm cơ hội cho quá trình này. Thông qua các hoạt động trưng bày, giới thiệu sản phẩm, trình diễn kỹ thuật và giao lưu sáng tạo, những giá trị nghề truyền thống có cơ hội tiếp cận công chúng trong những hình thức thể hiện gần gũi hơn với đời sống hiện đại.
Từ sáng tạo nghệ thuật đến giá trị kinh tế
Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa ngày càng được quan tâm, mỹ thuật nói chung và mỹ thuật ứng dụng nói riêng có nhiều lợi thế để tham gia vào quá trình chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành sản phẩm sáng tạo. Cùng với sự phát triển của công nghệ, quá trình nghiên cứu và khai thác di sản trong sáng tạo mỹ thuật cũng đang có thêm những phương thức tiếp cận mới. PGS.TS Trần Thị Biển, Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội cho rằng, các công nghệ như trí tuệ nhân tạo, mô hình 3D, thực tế tăng cường (AR), thực tế ảo (VR) và những nền tảng sáng tạo số đang trở thành công cụ hữu ích trong nghiên cứu, giảng dạy, sáng tác mỹ thuật và thiết kế ứng dụng.
Thông qua công nghệ, các yếu tố di sản có thể được lưu giữ, tái hiện và tổ chức thành những nguồn tư liệu linh hoạt, phục vụ nhiều mục đích khác nhau. Một hoa văn cổ, kết cấu kiến trúc, kỹ thuật tạo hình hay hiện vật có thể được số hóa, mô hình hóa, phân tích và khai thác trong các môi trường sáng tạo mới.
Ở góc độ đào tạo, PGS.TS Phạm Hùng Cường, Hiệu trưởng Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp nhận định, đối với lĩnh vực mỹ thuật và mỹ thuật ứng dụng, công nghệ phát triển là cơ hội để di sản văn hóa được bảo tồn và lan tỏa bằng những phương thức hiện đại. Bởi vậy, cần khai thác hiệu quả những thành tựu của công nghệ để tư liệu hóa, số hóa, phát huy giá trị di sản, tích hợp tri thức di sản vào chương trình đào tạo, thúc đẩy phương thức sáng tạo liên ngành.
Có thể thấy, công nghệ không chỉ là công cụ hỗ trợ lưu trữ mà còn mở ra khả năng kết nối di sản với hoạt động nghiên cứu, giảng dạy và sáng tạo. Khi được tiếp cận bằng phương pháp phù hợp, nguồn tư liệu truyền thống có thể trở thành nền tảng cho những ý tưởng thiết kế mới, đồng thời giúp thế hệ trẻ hiểu sâu hơn về giá trị văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, công nghệ cần được sử dụng trên cơ sở nghiên cứu nghiêm túc, bảo đảm tính xác thực của tư liệu và tôn trọng giá trị nguyên gốc của di sản.
GS.TS Trương Quốc Bình cho rằng, để phát huy tối đa giá trị di sản trong sáng tạo, cần hình thành hệ sinh thái với sự tham gia của bảo tàng, viện nghiên cứu, cơ sở đào tạo, cộng đồng làng nghề và doanh nghiệp. Đặc biệt, quyền của cộng đồng sở hữu di sản, tính xác thực của tư liệu và đạo đức sáng tạo cần được đặt ở vị trí quan trọng. Sự kết nối này giúp di sản được tiếp cận từ nhiều góc độ, từ nghiên cứu, bảo tồn đến thử nghiệm sáng tạo và đưa sản phẩm ra thị trường.
Như vậy, khi nghệ nhân được tôn trọng, nhà thiết kế có không gian sáng tạo, doanh nghiệp tìm thấy cơ hội phát triển và cộng đồng được hưởng lợi, di sản sẽ không chỉ là nguồn cảm hứng nghệ thuật mà còn trở thành nguồn lực cho phát triển. Đó cũng là con đường để mỹ thuật và mỹ thuật ứng dụng vừa kế thừa bản sắc văn hóa dân tộc, vừa tạo ra những giá trị mới, góp phần khẳng định sức sống của văn hóa Việt Nam trong bối cảnh hội nhập.
Theo báo Đại Đoàn Kết