Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI được triệu tập trong bối cảnh yêu cầu hoàn thiện thể chế đang đặt ra với tốc độ nhanh và quy mô lớn để xử lý hiệu quả những vấn đề cấp bách thực tiễn đặt ra; yêu cầu đảm bảo tiếp tục vận hành hiệu quả mô hình chính quyền địa phương 2 cấp; cả nước nỗ lực, quyết tâm thực hiện mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong năm 2026 và những năm tiếp theo.

Theo chương trình, Quốc hội xem xét, quyết định 33 nội dung, trong đó có 15 dự án luật, 4 dự thảo nghị quyết quy phạm pháp luật dự kiến thông qua; cho ý kiến lần đầu đối với 7 dự án luật để làm cơ sở cho các cơ quan hoàn thiện và trình Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ Hai, đồng thời xem xét, quyết định 7 nội dung về các vấn đề quan trọng của đất nước.

Hơn 10 ngày làm việc đợt 1 (từ 3/8-sáng 13/8) của Quốc hội tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, có thể thấy chương trình nghị sự trải rộng từ: đầu tư, hải quan, ngân hàng, phát triển đô thị, nông nghiệp - môi trường đến quốc phòng, an ninh, tư pháp; đồng thời đặt lên bàn nghị sự những quyết sách lớn về tổ chức đơn vị hành chính, hạ tầng chiến lược, năng lượng và nhân sự cấp cao. Điều này cũng lý giải vì sao thông điệp “không để thể chế là điểm nghẽn đối với sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước” được Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đặc biệt nhấn mạnh và đặt ra ngay từ đầu Kỳ họp.

Tuy nhiên qua diễn biến các phiên họp, có thể thấy Quốc hội không nhìn việc tháo gỡ thể chế theo nghĩa đơn giản là bỏ bớt thủ tục hay mở rộng ngoại lệ. Mà điều quan trong là: càng trao quyền, càng phải minh định trách nhiệm; càng giảm tiền kiểm, càng phải thiết kế được hậu kiểm; càng có cơ chế đặc thù, càng cần hàng rào ngăn ngừa sự tùy tiện và trục lợi… Chính sự song hành này tạo nên chiều sâu đáng chú ý của các phiên thảo luận Tổ và Hội trường.

Công tác lập pháp: Từ “gỡ” thủ tục đến thiết kế lại phương thức quản lý

Về công tác lập pháp, tại đợt 1, Quốc hội đã cho ý kiến tại tại Tổ và Hội trường đối với các dự án luật: Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan; Luật sửa đổi, bổ sung Điều 6 và Phụ lục IV về danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện của Luật Đầu tư; Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 09 luật về quân sự, quốc phòng; Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi); Luật Dầu khí (sửa đổi); Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước; Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi); Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Luật Phòng, chống rửa tiền và Luật Các tổ chức tín dụng; Luật Phát triển đô thị; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 10 luật có liên quan đến thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tần số vô tuyến điện, Luật Viễn thông, Luật Giao dịch điện tử và Luật Chuyển giao công nghệ.

Đồng thời, Quốc hội cũng xem xét, cho ý kiến đối với các dự án: Nghị quyết của Quốc hội quy định cơ chế, chính sách đặc thù để tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong việc thực hiện các dự án, công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027 tại Đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang; Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế đặc thù để xử lý một số khó khăn, vướng mắc đối với các dự án điện gió, điện mặt trời.

Nếu đặt các cuộc thảo luận cạnh nhau, một xu hướng chung khá rõ: Quốc hội đang bàn nhiều hơn về việc chuyển phương thức quản lý nhà nước, thay vì chỉ sửa các điều khoản, từng thủ tục riêng lẻ. Ngay trong những ngày đầu, dự án Luật sửa đổi, bổ sung Điều 6 và Phụ lục IV về danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện của Luật Đầu tư đã mở ra câu chuyện lớn hơn về môi trường kinh doanh. Vấn đề không đơn thuần là đưa thêm hay bớt một số ngành, nghề khỏi danh mục kinh doanh có điều kiện mà là yêu cầu việc cắt giảm phải thực chất, không chạy theo tỷ lệ cắt giảm về mặt hình thức mà phải có thể đo đếm được tác động đối với doanh nghiệp.

Với dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan, các ý kiến đại biểu Quốc hội đã tập trung vào số hóa thủ tục, kết nối dữ liệu, phân định rõ trách nhiệm kiểm định, giảm chồng chéo và từng bước chuyển quản lý từ kiểm tra trước sang quản trị rủi ro, hậu kiểm. Tinh thần đó được đẩy xa hơn trong thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 10 luật thuộc lĩnh vực nông nghiệp và môi trường. Phiên thảo luận ngày 12/8 là một ví dụ điển hình: khi các đại biểu Quốc hội đề nghị bỏ hoặc đơn giản hóa điều kiện trong chăn nuôi, thú y, thủy sản, trồng trọt, bảo vệ thực vật, địa chất - khoáng sản, tài nguyên nước, khí tượng thủy văn..., nhiều đại biểu đồng thời yêu cầu phải thiết lập cơ chế quản lý bằng tiêu chuẩn, quy chuẩn và hậu kiểm. Riêng lĩnh vực thủy sản, vấn đề được đặt thẳng là không được để việc bãi bỏ điều kiện kinh doanh dẫn tới khoảng trống trong kiểm soát an toàn sinh học, chất lượng thức ăn, hoạt động nuôi trồng hay an toàn kỹ thuật tàu cá. Đó chính là ranh giới mà cải cách hành chính phải xử lý: bỏ giấy phép không đồng nghĩa với bỏ quản lý.

Một mạch lập pháp quan trọng khác liên quan trực tiếp đến khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. Theo đó, Quốc hội đã thảo luận các dự án sửa đổi các luật về: Ngân hàng Nhà nước, phòng, chống rửa tiền và các tổ chức tín dụng; Luật Xuất bản; Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật; dự án sửa đổi các luật về tần số vô tuyến điện, viễn thông, giao dịch điện tử và chuyển giao công nghệ. Những vấn đề như tài sản số, nhận diện khách hàng, chủ sở hữu hưởng lợi, giao dịch đáng ngờ, dữ liệu; xuất bản điện tử, trí tuệ nhân tạo; phổ biến, giáo dục pháp luật trên các nền tảng số; ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số và hòa giải trực tuyến... cho thấy pháp luật đang phải đi vào những không gian quản lý mới mà cách thức quản lý truyền thống ngày càng khó đáp ứng.

Đáng chú ý, khi bàn về Dự án Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật, câu chuyện được đặt ra không chỉ là đưa thêm công nghệ vào hoạt động tuyên truyền. Với 31 đại biểu phát biểu, nhiều ý kiến hướng tới thay đổi căn bản tư duy: từ Nhà nước “cung cấp” thông tin pháp luật sang hỗ trợ người dân có khả năng tiếp cận, hiểu và sử dụng pháp luật để tự bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Nếu được thể hiện đầy đủ trong luật, đây là sự thay đổi đáng kể về vị trí của người dân trong quan hệ với hệ thống pháp luật: từ đối tượng tiếp nhận thông tin trở thành chủ thể sử dụng pháp luật.

Dự án Luật Phát triển đô thị lại đặt ra một bài toán khác của phân cấp. Đây cũng là nội dung được rất nhiều đại biểu Quốc hội quan tâm khi tại phiên thảo luận Tổ sáng 7/8, đã có 133 lượt ý kiến tại 16 Tổ và 8 đại biểu gửi ý kiến bằng văn bản. Trong phiên thảo luận tại Hội trường sáng 11/8, có thêm 39 lượt đại biểu phát biểu, trong đó có 2 đại biểu tranh luận. Phạm vi thảo luận trải rộng từ: quy hoạch, quản lý không gian ngầm, không gian tầm thấp, tầm cao, TOD, khu thương mại tự do, phát triển Trung tâm tài chính quốc tế, năng lượng, nhà ở, thu hút nhà đầu tư chiến lược, chính sách đất đai đến phát triển kinh tế biển và tín chỉ carbon…

Điểm đáng lưu ý là yêu cầu phân cấp mạnh cho địa phương heo phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” được đặt song hành với kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình, để mọi cơ chế đặc thù, vượt trội phải được triển khai thận trọng, có giới hạn rõ ràng. Cơ quan soạn thảo cũng giải trình theo hướng thiết kế cơ chế kiểm soát “đa tầng”,  đáp ứng yêu cầu “có van, có khóa. Điều này cho thấy Quốc hội không nhìn phân quyền như một phép chuyển cơ học thẩm quyền từ Trung ương xuống địa phương.

Cùng với đó là một loạt dự án luật tác động trực tiếp đến đời sống xã hội và quyền của người dân: Luật Hòa giải ở cơ sở; Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng; Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước; Luật Kiến trúc. Những cuộc thảo luận từ Tổ đến Hội trường đi vào các vấn đề rất cụ thể: hòa giải trực tuyến và tiêu chuẩn hòa giải viên; điều kiện đối với doanh nghiệp đưa lao động ra nước ngoài và bảo vệ người lao động; phạm vi trách nhiệm bồi thường, nguồn kinh phí và trách nhiệm hoàn trả của người thi hành công vụ; bảo tồn bản sắc kiến trúc trong quá trình phát triển đô thị… Đằng sau đó là một câu hỏi chung về chất lượng quản trị: quyền của người dân được bảo đảm như thế nào khi Nhà nước đơn giản hóa thủ tục, mở rộng phân quyền và tăng tốc phát triển.

Trong nhóm quốc phòng, an ninh và năng lượng, Quốc hội đã thảo luận về dự án Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt; dự án sửa đổi 9 luật về quân sự, quốc phòng; dự án Luật Dầu khí (sửa đổi) và dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế đặc thù để xử lý một số khó khăn, vướng mắc đối với các dự án điện gió, điện mặt trời. Ở đây, yêu cầu kiến tạo phát triển phải đặt trong giới hạn của an ninh quốc gia, an ninh năng lượng và những chuẩn mực kiểm soát đặc thù. Với dự án luật về chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, các vấn đề từ kiểm soát hàng hóa, người sử dụng cuối cùng, tài trợ phổ biến vũ khí, giao dịch đáng ngờ đến phong tỏa tài sản đều được đặt ra; còn sửa đổi các luật quân sự, quốc phòng phải xử lý sự thay đổi của tổ chức chính quyền địa phương và những lĩnh vực mới như phương tiện bay không người lái.

Tuy nhiên, nội dung thể hiện rõ nhất độ khó của tư duy “tháo gỡ nhưng không buông lỏng” có lẽ là dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Ở các phiên thảo luận tổ ngày 4/8 và sau đó tại hội trường ngày 7/8, nhiều đại biểu đồng tình cần có một cơ chế pháp lý đủ mạnh để giải quyết những vụ việc tồn đọng và bảo vệ những người thực sự năng động, sáng tạo, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Nhưng chính tại đây, yêu cầu về “hàng rào” được đặt ra rất rõ. Các tiêu chí như “vì lợi ích chung”, “không tham nhũng”, “mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội” phải đủ cụ thể để cơ quan thực thi áp dụng thống nhất; phạm vi và thời hạn áp dụng cũng phải được xác định chặt chẽ. Nói cách khác, bảo vệ đổi mới không thể được thiết kế thành vùng miễn trừ trách nhiệm pháp lý.

Điều này cũng cho thấy một thay đổi đáng chú ý trong cách Quốc hội tiếp cận rủi ro. Trong môi trường đổi mới sáng tạo, không phải mọi quyết định không đạt kết quả như dự kiến đều đồng nghĩa với vi phạm và càng không thể mặc nhiên hình sự hóa rủi ro kinh doanh, rủi ro công nghệ. Nhưng ở chiều ngược lại, cũng không thể lấy danh nghĩa “thí điểm”, “đổi mới” hay “vì lợi ích chung” để che chắn cho động cơ vụ lợi. Giữa hai cực đó, pháp luật phải xác lập được tiêu chí để phân biệt rủi ro ngay tình với lợi dụng cơ chế. Đây có thể xem là một trong những bài toán pháp lý khó và có ý nghĩa lâu dài nhất được đặt ra tại Kỳ họp này.

Tương tự, Nghị quyết đặc thù phục vụ APEC 2027 tại Phú Quốc không chỉ được thảo luận dưới áp lực tiến độ. Các ý kiến đại biểu Quốc hội đã đi sâu vào phạm vi cơ chế đặc thù, xử lý các dự án đã triển khai, các vấn đề đất đai, khoáng sản, quy hoạch, đầu tư công, thu hồi đất, hậu kiểm và thời hạn áp dụng. Tư duy được thể hiện khá nhất quán: cơ chế đặc thù là cần thiết để đáp ứng một nhiệm vụ đặc biệt, nhưng ngoại lệ phải được khoanh đúng đối tượng, đảm bảo minh bạch, đúng quy định và có cơ chế kiểm soát sau đó.

Có thể thấy, xuyên suốt các nội dung lập pháp trong 10 ngày đầu, đó không chỉ là cắt giảm, phân cấp hay tháo gỡ, mà là thiết kế lại cách thức quản lý. Nhà nước giảm những khâu kiểm soát hành chính không cần thiết nhưng chuyển sang quản trị bằng dữ liệu, tiêu chuẩn, minh bạch, trách nhiệm giải trình và hậu kiểm. Đây mới là phần khó của cải cách thể chế, bởi nếu năng lực hậu kiểm không theo kịp tốc độ bãi bỏ tiền kiểm thì khoảng trống quản lý sẽ xuất hiện ngay chính từ những chính sách được xây dựng với mục đích cải cách.

Quốc hội quyết định những vấn đề quan trọng: quyết nhanh nhưng phải nhìn tới năng lực thực thi

Bên cạnh khối lượng lập pháp lớn, dấu ấn thứ hai trong 10 ngày đầu là hàng loạt vấn đề quan trọng được đưa ra xem xét: công tác nhân sự; việc thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương; Chủ trương đầu tư Dự án đầu tư xây dựng đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội; Việc điều chỉnh chủ trương đầu tư Dự án đầu tư xây dựng tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng; và đề nghị phê chuẩn hiệp định liên quan đến Dự án Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận.

Ngay trong ngày khai mạc 3/8, Quốc hội đã thực hiện quy trình nhân sự thuộc thẩm quyền, phê chuẩn miễn nhiệm chức vụ Bộ trưởng Bộ Nội vụ đối với ông Đỗ Thanh Bình để nhận nhiệm vụ khác và phê chuẩn bổ nhiệm ông Nguyễn Tiến Hải, khi đó là quyền Bộ trưởng Bộ Nội vụ, giữ chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ nhiệm kỳ 2026-2031. Nghị quyết của Quốc hội phê chuẩn đề nghị của Thủ tướng Chính phủ về việc bổ nhiệm Bộ trưởng Bộ Nội vụ nhiệm kỳ 2026 - 2031 đối với ông Nguyễn Tiến Hải nhận được 483/484 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành. Đây là nội dung nhân sự đã hoàn tất quyết định trong 10 ngày đầu của Kỳ họp.

Với việc thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương, thảo luận tại tổ ngày 6/8 và tại hội trường ngày 12/8 cho thấy Quốc hội không chỉ xem xét việc hai địa phương có đạt các tiêu chí “đầu vào” hay không. Nhiều ý kiến chuyển câu hỏi sang giai đoạn “sau thành lập”: mô hình chính quyền đô thị sẽ vận hành thế nào; tổ chức bộ máy, đội ngũ cán bộ ra sao; nguồn lực phát triển được phân bổ thế nào giữa khu vực tăng trưởng mạnh và khu vực còn khó khăn; làm sao dung hòa bảo tồn di sản với đô thị hóa; và cần những tiêu chí nào để đánh giá năng lực phát triển sau khi trở thành thành phố trực thuộc Trung ương.

Cách đặt vấn đề này đáng chú ý bởi nó chuyển trọng tâm từ đủ điều kiện để nâng cấp đơn vị hành chính sang năng lực thực chất sau khi nâng cấp. Một quyết định về địa vị hành chính chỉ tạo ra khuôn khổ; giá trị thực của quyết định phụ thuộc vào khả năng biến khuôn khổ đó thành hạ tầng, dịch vụ công, chất lượng quản trị và cơ hội phát triển cho người dân. Vì vậy, những vấn đề như giá cả sinh hoạt, an sinh xã hội, bảo tồn không gian làng - phố, quốc phòng - an ninh, chính quyền số và cơ chế điều tiết tài chính được đưa vào thảo luận là hoàn toàn phù hợp.

Hai dự án hạ tầng chiến lược cũng cho thấy rất rõ tinh thần “quyết nhanh nhưng không giản đơn”. Với đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội, từ thảo luận Tổ ngày 6/8 đến Hội trường ngày 12/8, sự cần thiết của dự án nhận được đồng thuận cao. Nhưng các đại biểu đặc biệt lưu ý đến nguồn vốn, tính đồng bộ toàn tuyến, cập nhật quy hoạch sử dụng đất, giải phóng mặt bằng, khai thác TOD, nguồn lực đất đai, phân chia các dự án thành phần và cơ chế điều phối giữa nhiều địa phương. Tại tổ, đã có ý kiến cảnh báo với quy mô vốn rất lớn và 22 dự án thành phần, nếu không có cơ chế điều phối thống nhất, cam kết vốn và kiểm soát tiến độ, dự án có thể đối mặt nguy cơ dàn trải nguồn lực, trượt giá và phải điều chỉnh sau này.

Đây là vấn đề không mới đối với các công trình liên vùng nhưng trở nên đặc biệt quan trọng khi Quốc hội đẩy mạnh phân cấp. Một tuyến đường có thể chia thành nhiều dự án thành phần và giao nhiều địa phương làm chủ quản, nhưng người sử dụng cuối cùng cần một tuyến giao thông hoàn chỉnh, chứ không phải tập hợp những đoạn đường được hoàn thành ở những thời điểm khác nhau. Vì thế, phân cấp chỉ hiệu quả nếu cùng lúc hình thành một cơ chế điều phối đủ mạnh để bảo đảm tiêu chuẩn kỹ thuật, tiến độ, kết nối và phân bổ nguồn lực trên toàn tuyến.

Với tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, các ý kiến tập trung vào hướng tuyến, kết nối với các tuyến giao thông khác, hành lang an toàn, quy hoạch sử dụng đất, phân chia dự án thành phần, công nghệ, tỷ lệ nội địa hóa, TOD, tín chỉ carbon, tổng mức đầu tư và cân đối nguồn vốn. Những nội dung ấy cho thấy Quốc hội đang nhìn dự án không đơn thuần như một công trình giao thông mà như một hành lang phát triển kinh tế - đô thị - logistics, trong đó quyết định về hướng tuyến hôm nay có thể định hình không gian phát triển nhiều thập niên sau.

Đối với đề nghị phê chuẩn hiệp định liên quan đến Dự án Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận.  Ngày 11/8, Quốc hội đã nghe Tờ trình của Chủ tịch nước về đề nghị phê chuẩn hiệp định liên quan đến dự án, Báo cáo thuyết minh của Chính phủ, Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại và sau đó thảo luận tại tổ.

Nhìn tổng thể nhóm vấn đề quan trọng của đất nước, một đặc điểm dễ nhận thấy là Quốc hội ngày càng phải quyết định những vấn đề có độ liên ngành và hệ quả dài hạn rất lớn. Một dự án đường sắt kéo theo đất đai, quy hoạch, công nghệ, môi trường và tài chính; một đơn vị hành chính mới gắn với bộ máy, ngân sách, đô thị, an sinh xã hội và quốc phòng - an ninh; một dự án năng lượng chiến lược liên quan đồng thời đến an ninh năng lượng, công nghệ, đối ngoại và an toàn quốc gia…Vì vậy, chất lượng quyết định của Quốc hội không chỉ nằm ở việc trả lời câu hỏi “có làm hay không”, mà ngày càng nằm ở câu hỏi khó hơn: làm bằng cơ chế nào, nguồn lực ở đâu, ai chịu trách nhiệm và lấy tiêu chí gì để đo hiệu quả sau quyết định.

Từ sức ép về “tỷ lệ” sang giám sát chất lượng và trách nhiệm

So với khối lượng lập pháp và các quyết sách phát triển, nội dung giám sát trong hơn 10 ngày đầu không trải rộng thành chuyên đề riêng. Dấu ấn tập trung nhất là dự án Nghị quyết của Quốc hội về công tác phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật, công tác của Viện kiểm sát nhân dân, Tòa án nhân dân và công tác thi hành án, được xây dựng để thay thế Nghị quyết số 96/2019/QH14.

Nội dung này được trình Quốc hội ngày 6/8, thảo luận tại Tổ cùng ngày và đưa ra Hội trường ngày 11/8. Chính quá trình thảo luận cho thấy Quốc hội đang xem xét lại một công cụ rất quan trọng để đánh giá khách quan hoạt động của các cơ quan tư pháp: hệ thống chỉ tiêu mà Quốc hội giao cho các cơ quan tư pháp.

Về nguyên tắc, những chỉ tiêu cụ thể giúp Quốc hội có căn cứ theo dõi kết quả phòng, chống tội phạm, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án; đồng thời buộc từng cơ quan phải giải trình về chất lượng công việc. Nhưng chính tại đây xuất hiện một vấn đề cần được xử lý rất thận trọng: khi chỉ tiêu định lượng trở thành áp lực quá lớn, liệu có thể nảy sinh tâm lý “chạy theo tỷ lệ”, trong khi bản chất của hoạt động tư pháp đòi hỏi từng vụ việc phải được xem xét trên chứng cứ, trình tự và điều kiện cụ thể?

Các đại biểu đã đặt vấn đề đối với các tỷ lệ giải quyết án, giảm án, tạm đình chỉ, án bị hủy, sửa do nguyên nhân chủ quan và nhiều chỉ tiêu khác. Có ý kiến đề nghị không ấn định cứng một số tỷ lệ, bởi tiến độ giải quyết một vụ việc có thể phụ thuộc vào giám định, định giá, ủy thác tư pháp, sự có mặt của đương sự và nhiều yếu tố mà cơ quan tiến hành tố tụng không hoàn toàn chủ động. Từ đó, một quan điểm đáng chú ý được đưa ra: Quốc hội cần tăng cường giám sát chất lượng giải quyết, thay vì chỉ nhìn vào số lượng và tỷ lệ hoàn thành.

Đây không phải là câu chuyện giảm yêu cầu đối với các cơ quan tư pháp. Ngược lại, nếu chuyển trọng tâm từ “đạt tỷ lệ” sang “đúng pháp luật, đúng thời hạn, không oan, không bỏ lọt, bảo vệ quyền con người và có trách nhiệm giải trình”, yêu cầu giám sát thậm chí còn cao hơn. Một con số có thể dễ tổng hợp; đánh giá chất lượng của một quyết định tố tụng, nguyên nhân án bị hủy, sửa, trách nhiệm trong thu hồi tài sản hay việc chậm thi hành một bản án lại đòi hỏi thông tin sâu hơn và phương thức giám sát thực chất hơn.

Ở góc độ rộng hơn, tinh thần giám sát không chỉ xuất hiện trong dự thảo thay thế Nghị quyết 96. Nó hiện diện xuyên suốt nhiều nội dung khác của Kỳ họp dưới các khái niệm hậu kiểm, trách nhiệm giải trình, kiểm soát quyền lực, kiểm soát rủi ro và đánh giá sau chính sách.

Khi đại biểu yêu cầu giảm điều kiện kinh doanh nhưng phải thiết lập hàng rào hậu kiểm trong nông nghiệp, môi trường; khi yêu cầu phân quyền phát triển đô thị nhưng phải có cơ chế kiểm soát đa tầng; khi bàn cơ chế đặc thù bảo vệ người đổi mới nhưng đồng thời phải xác định tiêu chí ngăn trục lợi; hay khi đặt vấn đề đánh giá hiệu quả sau khi Quảng Ninh, Bắc Ninh chuyển sang mô hình thành phố trực thuộc Trung ương - thực chất Quốc hội đang đưa chức năng giám sát vào ngay trong thiết kế của chính sách, thay vì đợi đến khi chính sách triển khai rồi mới kiểm tra.

Đây có thể là một thay đổi quan trọng trong tư duy quản trị. Khi Nhà nước chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm và từ tập trung thẩm quyền sang phân cấp mạnh hơn, công tác giám sát không thể giữ nguyên phương thức cũ. Ít giấy phép hơn phải đi cùng dữ liệu tốt hơn; nhiều quyền hơn phải đi cùng trách nhiệm rõ hơn; cơ chế đặc thù nhiều hơn phải đi cùng khả năng truy nguyên quyết định; và trao quyền cho địa phương nhiều hơn phải đi cùng hệ thống đánh giá kết quả đủ minh bạch.

Từ nghị trường nhìn ra yêu cầu của khâu thực thi

Qua hơn 10 ngày làm việc đầu tiên, dễ thấy một điểm chung giữa rất nhiều dự án tưởng như ít liên quan với nhau: Quốc hội đang đứng trước yêu cầu đồng thời thực hiện hai nhiệm vụ, mở không gian phát triển, tìm các động lực mới cho tăng trưởng và giữ kỷ luật của Nhà nước pháp quyền.

Nếu nghiêng quá mạnh về kiểm soát, thể chế có thể tiếp tục trở thành điểm nghẽn. Nhưng nếu tháo gỡ bằng cách bỏ đi những cơ chế kiểm soát cần thiết, điểm nghẽn hôm nay có thể trở thành rủi ro của ngày mai. Vì thế, những tranh luận về tiền kiểm - hậu kiểm, phân cấp - kiểm soát quyền lực, đổi mới - trách nhiệm, chỉ tiêu - chất lượng thực chất không phải những cuộc tranh luận riêng lẻ. Chúng là những biểu hiện khác nhau của cùng một bài toán quản trị.

Điểm đáng chú ý nữa là vai trò của các phiên thảo luận Tổ. Qua nhiều dự án, Tổ không chỉ là nơi các đại biểu góp ý các điều khoản cụ thể, chỉnh lý câu chữ kỹ thuật lập pháp trước khi ra hội trường. Chính tại đây nhiều vấn đề mang tính nguyên tắc đã được nhận diện sớm để tiếp tục được đặt ra ở phiên toàn thể Hội trường, tạo thành một quá trình sàng lọc chính sách chặt chẽ, thận trọng.

Và sau cùng, thử thách lớn nhất có lẽ không nằm ở số lượng luật, nghị quyết Quốc hội có thể hoàn thành tại Kỳ họp. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn ngay từ đầu đã đặt yêu cầu không xây dựng luật chỉ để hoàn thành chương trình, mà phải hướng tới những chính sách thực sự mở đường cho phát triển. Qua hơn 10 ngày đầu tiên, nghị trường đã nhận diện khá đầy đủ nhiều “điểm nghẽn” và cả những nguy cơ có thể phát sinh khi tháo gỡ các điểm nghẽn ấy. Phần việc tiếp theo - tiếp thu, chỉnh lý và đặc biệt là tổ chức thực hiện sau khi các quyết sách được thông qua mới là nơi kiểm chứng chất lượng thực sự của một kỳ họp được đặt dưới tinh thần “khẩn trương nhưng không chủ quan, quyết định nhanh nhưng không giản đơn”.

Nếu những yêu cầu về hậu kiểm, trách nhiệm giải trình, kiểm soát quyền lực và đánh giá hiệu quả được chuyển hóa đầy đủ từ tranh luận nghị trường thành các điều khoản có khả năng thực thi, dấu ấn của Kỳ họp không chỉ nằm ở khối lượng thể chế được hoàn thiện. Quan trọng hơn, đó có thể là một bước chuyển từ tư duy “gỡ vướng từng việc” sang xây dựng một phương thức quản trị mới, thông thoáng hơn cho phát triển nhưng rõ trách nhiệm hơn trong thực thi và chặt chẽ hơn trong kiểm soát quyền lực.

Theo Quochoi.vn