Tham dự chương trình có ông Dương Xuân Huyên, Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Phó Chủ tịch Thường trực HĐND tỉnh Lạng Sơn; ông Nguyễn Quốc Khánh, Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy Lạng Sơn; Trung tướng Vi Văn Mạn, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Chính ủy Quân khu I; ông Vy Văn Thành, nguyên Phó Bí thư Tỉnh ủy, nguyên Chủ tịch UBND tỉnh Lạng Sơn; ông Lưu Bá Mạc, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lạng Sơn; ông Vy Văn Bông, Bí thư Đảng ủy xã Khuất Xá; PGS.TS Nguyễn Văn Huy, Giám đốc Bảo tàng Nguyễn Văn Huyên; PGS.TS Vi Thái Lang, Trưởng khoa Khoa học xã hội, Nhân văn và Tâm lý, Học viện Chính trị Công an nhân dân, Bộ Công an; ông Vi Quang Đạo, nguyên Tổng Giám đốc Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, kiêm Tổng Biên tập Báo điện tử Chính phủ, Trưởng Ban đại diện họ Vi; cùng đại diện lãnh đạo các xã lân cận, đại diện dòng họ Vi tại các tỉnh, thành phố và đông đảo nhân dân địa phương.
Ông Lưu Bá Mạc, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lạng Sơn phát biểu tại lễ khánh thành.
Không gian trưng bày chuyên đề “Gia tộc họ Vi ở Bản Chu, Khuất Xá, Lạng Sơn và thổ ty xứ Lạng” là kết quả của dự án triển khai trong giai đoạn 2025–2026, do Quỹ Đổi mới sáng tạo Vingroup (VINIF) tài trợ 1,5 tỷ đồng. Dự án có sự phối hợp của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lạng Sơn, Bảo tàng tỉnh Lạng Sơn và UBND xã Khuất Xá, cùng sự tham gia của các nhà khoa học, gia tộc họ Vi và cộng đồng địa phương.
Khu lưu niệm dòng họ Vi tại Bản Chu, xã Khuất Xá, tỉnh Lạng Sơn, được UBND tỉnh Lạng Sơn xếp hạng di tích cấp tỉnh theo Quyết định số 2337/QĐ-UBND ngày 29/11/2019. Đây là địa chỉ lưu giữ những dấu ấn lịch sử, văn hóa của một dòng họ Thổ ty có nhiều đóng góp trong quá trình xây dựng và bảo vệ vùng biên cương Đông Bắc. Việc xây dựng không gian trưng bày chuyên đề nhằm giới thiệu có hệ thống những tư liệu, hiện vật và câu chuyện lịch sử liên quan đến gia tộc họ Vi, đồng thời góp phần làm rõ vai trò của thiết chế Thổ ty trong lịch sử vùng biên giới xứ Lạng.
Hoàn thành nhiều nhiệm vụ nghiên cứu, bảo tồn và trưng bày di sản
Sau hai năm triển khai, dự án đã hoàn thành nhiều nhóm nhiệm vụ chuyên môn, từ nghiên cứu tư liệu lịch sử, sưu tầm hiện vật đến xây dựng nội dung và tổ chức không gian trưng bày. Trong đó, công tác nghiên cứu được thực hiện thông qua việc rà soát, đối chiếu các nguồn chính sử, văn bia, thần tích, địa chí và gia phả liên quan đến thiết chế Thổ ty vùng biên cũng như các dòng họ Thổ ty tại Lạng Sơn. Đáng chú ý, nhóm nghiên cứu đã tiếp cận, khai thác hàng nghìn trang tư liệu gốc tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I và Lưu trữ Hải ngoại Quốc gia Pháp (ANOM). Các tài liệu gồm văn bản hành chính, văn thư bổ nhiệm, hiệp ước, bản đồ, thư từ bang giao từ cuối thế kỷ XIX đến nửa đầu thế kỷ XX.
Không gian trưng bày chuyên đề “Gia tộc họ Vi ở Bản Chu, Khuất Xá, Lạng Sơn và thổ ty xứ Lạng”
Song song với nghiên cứu tư liệu thành văn, dự án triển khai các đợt điền dã, gặp gỡ hậu duệ các dòng họ Thổ ty trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn để ghi chép hồi ức, ghi âm lời kể nhân chứng và sưu tầm hiện vật, kỷ vật gia đình. Các hoạt động tập huấn cộng đồng về nhận diện, bảo quản tư liệu cổ, gia phả cũng được tổ chức, góp phần nâng cao nhận thức và trách nhiệm của người dân đối với việc gìn giữ di sản.
Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, nhóm thực hiện xây dựng đề cương, kịch bản và nội dung trưng bày theo hướng kết hợp lịch sử gia đình với dòng chảy lịch sử dân tộc và lịch sử vùng biên cương. Công tác thiết kế mỹ thuật được triển khai đồng bộ, chú trọng phân khu chức năng, hệ thống đồ họa trực quan, ánh sáng và phục dựng sa bàn kiến trúc, qua đó tái hiện quy mô, đặc điểm của một dinh lũy Thổ ty truyền thống.
Để đáp ứng yêu cầu bảo quản và giới thiệu tư liệu, điểm trường mầm non cũ nằm trong khuôn viên di tích được cải tạo thành nhà trưng bày. Các hạng mục tường móng, trần, sàn, hệ thống điện chiếu sáng và chống ẩm được nâng cấp, tạo không gian phục vụ hoạt động trưng bày.
Nhiều tư liệu quý tại Không gian trưng bày chuyên đề “Gia tộc họ Vi ở Bản Chu, Khuất Xá, Lạng Sơn và thổ ty xứ Lạng”
Một nội dung đáng chú ý khác là việc xây dựng website chuyên đề về di sản Thổ ty xứ Lạng và dòng họ Vi. Trang thông tin điện tử được định hướng trở thành nơi lưu trữ số hóa tài liệu nghiên cứu, hình ảnh và bài viết, giúp công chúng, các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước tiếp cận nguồn tư liệu thuận lợi hơn.
Theo báo cáo của UBND xã Khuất Xá, nguồn kinh phí tài trợ 1,5 tỷ đồng được quản lý, sử dụng theo mục tiêu dự án. Bên cạnh đó, các thành viên gia tộc họ Vi đã tự nguyện đóng góp công sức, kinh phí để chỉnh trang cảnh quan sân vườn và khuôn viên di tích.
Đưa di sản trở thành nguồn lực phát triển du lịch địa phương
Cùng với lễ khánh thành, tọa đàm khoa học được tổ chức trong chiều 4/11 với chủ đề “Phát huy giá trị Không gian trưng bày dòng họ Vi gắn với phát triển du lịch, tạo dựng sinh kế bền vững và nâng cao trách nhiệm cộng đồng tại Bản Chu, xã Khuất Xá”.
Quang cảnh buổi hội thảo
Tại hội thảo, UBND xã Khuất Xá đặt ra yêu cầu đưa công trình sau khi hoàn thành vào khai thác hiệu quả, tránh tình trạng không gian trưng bày chỉ dừng lại ở giá trị giới thiệu, lưu giữ tư liệu mà chưa tạo được sự chuyển biến trong đời sống kinh tế - xã hội của người dân.
Theo định hướng của địa phương, Không gian trưng bày dòng họ Vi sẽ đóng vai trò là điểm kết nối trong hệ thống sản phẩm du lịch văn hóa, lịch sử và sinh thái của xã. Trong nội vùng, di tích có thể liên kết với không gian văn hóa tâm linh Bản Chu, khu vực hợp lưu sông Kỳ Cùng và sông Bản Thín, khu Pò Kít với những ngôi nhà trình tường truyền thống của đồng bào Tày, Nùng và danh thắng Đập Bản Lải.
PGS.TS Nguyễn Văn Huy, Giám đốc Bảo tàng Nguyễn Văn Huyên tại hội thảo.
Ở phạm vi liên vùng, địa phương định hướng kết nối điểm di tích với tuyến du lịch Mẫu Sơn, khu vực di chỉ hóa thạch than Na Dương, các di sản thuộc vùng phụ cận Lộc Bình và tuyến di tích lịch sử Chi Lăng – Lộc Bình. Qua đó, từng bước hình thành các hành trình tham quan kết hợp tìm hiểu lịch sử, văn hóa, trải nghiệm cảnh quan và đời sống cộng đồng.
Một trong những nội dung được nhấn mạnh tại tọa đàm là phát triển du lịch phải gắn với tạo sinh kế cho người dân Bản Chu. Địa phương định hướng khuyến khích các hộ gia đình tham gia cung cấp dịch vụ ẩm thực truyền thống, giới thiệu nông sản địa phương, từng bước xây dựng mô hình lưu trú cộng đồng (homestay), dịch vụ phụ trợ và các hoạt động trải nghiệm nông thôn.
Các món ăn đặc trưng của đồng bào Tày, Nùng như vịt quay, khâu nhục, bánh ngải, xôi cẩm, cá suối cùng sản phẩm nông nghiệp địa phương được xác định là những yếu tố có thể bổ sung cho trải nghiệm của du khách. Bên cạnh đó, các hoạt động tham quan nhà trình tường, giếng cổ, không gian sinh hoạt cộng đồng và trải nghiệm nông nghiệp cũng được đặt ra nhằm kéo dài thời gian lưu trú, gia tăng giá trị dịch vụ du lịch.
Ông Vi Quang Đạo, Trưởng Ban đại diện họ Vi tham luận tại hội thảo.
Để những định hướng này được triển khai hiệu quả, địa phương đề xuất phân công vai trò cụ thể cho từng nhóm cộng đồng. Thanh niên, trí thức trẻ được định hướng tham gia thuyết minh, dẫn tour và hỗ trợ du khách tiếp cận tư liệu số; người cao tuổi, cựu chiến binh và đại diện dòng họ tham gia giám sát, bảo vệ di tích, lưu giữ những câu chuyện truyền khẩu; phụ nữ và nông dân tham gia cung cấp dịch vụ ẩm thực, vệ sinh môi trường, chỉnh trang cảnh quan và phát triển sản phẩm lưu niệm.
Về cơ chế quản lý, UBND xã Khuất Xá định hướng xây dựng mô hình phối hợp giữa chính quyền xã, Ban Quản lý di tích, Ban Phát triển thôn Bản Chu và Hội đồng Gia tộc họ Vi, có sự đồng hành về chuyên môn của các cơ quan bảo tàng. Trong đó, chính quyền địa phương giữ vai trò định hướng, kết nối nguồn lực; Ban Quản lý di tích chịu trách nhiệm bảo vệ hiện vật, tư liệu và tổ chức đón tiếp; cộng đồng thôn tham gia duy trì cảnh quan, vệ sinh và bảo vệ di tích; gia tộc họ Vi tiếp tục phát huy vai trò chủ thể văn hóa trong gìn giữ các giá trị truyền thống.
Cùng với đó, địa phương xác định tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi số thông qua hoàn thiện website di sản, tích hợp mã QR để tra cứu thông tin tại hiện vật và nghiên cứu ứng dụng công nghệ thực tế ảo 3D trong giới thiệu di sản.
Đại tá, PGS.TS Vi Thái Lang, Trưởng khoa Khoa học xã hội, nhân văn và tâm lý, Học viện Chính trị Công an nhân dân, Bộ Công an tham luận tại hội thảo.
Việc khánh thành Không gian trưng bày gia tộc họ Vi không chỉ bổ sung một địa chỉ giới thiệu, nghiên cứu lịch sử - văn hóa tại Lạng Sơn mà còn mở ra hướng tiếp cận trong bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Từ nền tảng tư liệu khoa học và sự tham gia của cộng đồng, việc xây dựng cơ chế quản lý, khai thác phù hợp được xác định là yếu tố quan trọng để di sản tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa và đóng góp thiết thực vào phát triển kinh tế - xã hội địa phương.
Các đại biểu và con cháu họ Vi dâng hương tại nhà thờ tổ
Đại diện dòng họ Vi từ các địa phương chụp ảnh lưu niệm trước cổng dinh thự họ Vi tại Bản Chu, xã Khuất Xá, Lạng Sơn.