Đoan ngọ (Đoan dương) là tết cổ truyền của Việt Nam và một số quốc gia Đông Á, diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch. Ở Việt Nam, dân gian ta thường gọi là tết “giết sâu bọ”, từ xa xưa đã lưu truyền câu ca dao:  “Tháng Tư đong đậu nấu chè. Ăn tết Đoan ngọ trở về tháng Năm”.

Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, cố GS.TS Nguyễn Văn Huyên đánh giá “đây là tết kỳ lạ nhất của người Việt” với nhiều phong tục lễ nghi độc đáo, diễn ra cả ở trong dân gian và cung đình. 

Đặc biệt, các nguồn sử liệu như Đại Việt sử ký toàn thư, Lê triều hội điển, Lịch triều hiến chương loại chí... đều cho biết trong cung đình thời Lê, Tết Đoan ngọ là lễ thường triều, hoàng đế chịu mệnh trời thực hiện một số nghi lễ như cúng tế các tiên tế, báo hiếu bậc sinh thành, ban yến và ban quạt cho văn võ bá quan... Tết Đoan ngọ trong cung đình và ngoài dân gian tuy có những lễ nghi, phong tục khác nhau nhưng đều là dịp con cháu tìm về cội nguồn, nhớ ơn công đức tổ tông, cầu sức khỏe, bình an, đất nước thái bình thịnh trị.

Trưng bày chuyên đề “Tết Đoan ngọ xưa và nay” được thể hiện qua 2 nội dung chính: Ở chủ đề 1 “Tết Đoan ngọ dân gian truyền thống”, được tái hiện tại Nhà 19C theo hình thức một ngôi nhà truyền thống ba gian của cư dân kinh thành Thăng Long xưa, gồm không gian thờ cúng tổ tiên, phòng khách và khu bếp.

Cụ thể, không gian thờ cúng tái hiện phong tục dâng lễ vật đầu mùa như vải, mận, dưa hấu, bánh tro, rượu nếp, trầu cau... lên bàn thờ tổ tiên từ sáng sớm để cầu mong sức khỏe, bình an. Sau nghi thức cúng lễ, các thành viên trong gia đình cùng thưởng thức cơm rượu nếp, trái cây chua chát hay bánh tro theo quan niệm “giết sâu bọ”, trừ bệnh tật trong cơ thể.

Không gian phòng khách giới thiệu tập tục đeo bùa túi, chỉ ngũ sắc cho trẻ nhỏ nhằm xua đuổi tà khí, cầu bình an. Nhiều hiện vật như túi bùa hình quả, con vật, đồ vật truyền thống được phục dựng dựa trên tư liệu của các học giả, nhà nghiên cứu và nguồn ảnh lưu trữ quốc tế, góp phần gợi nhắc ký ức văn hóa của người Hà Nội xưa trong dịp Đoan ngọ.

Không gian khu bếp tái hiện cảnh chuẩn bị cơm rượu nếp, ngâm rượu thuốc, làm bánh tro, nấu chè và đặc biệt là phong tục hái thảo mộc đúng giờ ngọ để làm thuốc dùng quanh năm. Các loại cây quen thuộc như ngải cứu, tía tô, đinh lăng, ích mẫu hay hoa nhài… được giới thiệu như một phần trong tri thức dân gian về chăm sóc sức khỏe của người Việt.

Đến với chủ đề 2 “Tết Đoan ngọ trong cung đình Thăng Long thời Lê”, được trưng bày diễn giải thông qua nhiều nội dung như: Tết Đoan ngọ qua thơ ca trung đại; không gian nghi lễ tết cung đình được trưng bày thông qua tranh vẽ và mô hình hiện vật phỏng dựng; tranh vẽ phỏng dựng dựa trên các tư liệu lịch sử: Nghi lễ cúng tế tổ tiên, lễ thiết triều, lễ ban quạt, lễ ban yến.

Đặc biệt, Ban tổ chức sẽ giới thiệu mô hình hiện vật phỏng dựng chiếc quạt lớn có đề bài thơ chữ Hán, nhằm ghi dấu lại sự kiện vua Lê Hiến Tông (1498-1504) làm thơ đề trên quạt vào dịp Tết Đoan ngọ để gửi gắm những tâm tư, trăn trở của mình trong việc chính sự, trị vì đất nước.

Theo Ban tổ chức, văn hóa phi vật thể cung đình Thăng Long xưa, vốn đã diễn ra cách đây hàng nhiều thế kỷ, các nguồn tư liệu ghi chép rất ít. Qua đó, không gian trưng bày đã góp phần làm sống lại văn hóa phi vật thể cung đình thông qua những diễn giải cụ thể, giúp công chúng có thể hiểu hơn về đời sống sinh hoạt tết hoàng cung xưa.

Chương trình mở cửa đón khách từ ngày 15/6/2026 tại Nhà 19C và Nhà N14, thuộc Khu di sản Hoàng thành Thăng Long../.