Cần một công cụ đo lường phù hợp

Hạnh phúc, xét từ phương diện khoa học, là một cấu trúc đa chiều, không thể quy về thu nhập hay mức sống vật chất đơn lẻ. Thu nhập là điều kiện cần nhưng không phải là yếu tố quyết định duy nhất; sức khỏe tinh thần, việc làm ổn định, quan hệ xã hội và niềm tin vào tương lai cũng có vai trò quan trọng không kém.

Như vậy, đo lường hạnh phúc bằng cách nào để không rơi vào cảm nhận chung chung, khó trở thành căn cứ cho hoạch định và giám sát chính sách?

Trên thế giới, nhiều tổ chức quốc tế đã xây dựng các khung đo lường hạnh phúc và chất lượng sống khá hoàn chỉnh. OECD nhìn nhận hạnh phúc chủ quan qua ba thành phần: Mức độ hài lòng với cuộc sống, cảm xúc hằng ngày và cảm nhận về ý nghĩa, mục đích sống; đồng thời xem chất lượng sống như một cấu trúc đa chiều, gắn với việc làm, nhà ở, sức khỏe, giáo dục, môi trường, an ninh cá nhân và các mối quan hệ xã hội. World Happiness Report cũng cho thấy mức độ hạnh phúc của một quốc gia không chỉ phản ánh trình độ phát triển kinh tế, mà còn liên quan chặt chẽ đến an sinh xã hội, niềm tin cộng đồng, mức độ hào hiệp và đánh giá chủ quan của người dân về cuộc sống của mình.

Những tiếp cận này phù hợp với luận điểm của Richard Layard: Thu nhập là cần thiết, nhưng không phải yếu tố quyết định duy nhất của hạnh phúc. Khi đạt đến một ngưỡng nhất định, tiền bạc không còn làm con người hạnh phúc hơn tương ứng. Trong khi đó, công việc ổn định, sức khỏe tinh thần, các mối quan hệ xã hội và cảm giác được tôn trọng lại có tác động bền vững hơn. Với các đô thị lớn, điều đó cho thấy tăng trưởng kinh tế chỉ thật sự có ý nghĩa khi đi cùng cải thiện thực chất về chất lượng sống.

Đối với Hà Nội, việc xây dựng một bộ chỉ số hạnh phúc riêng càng trở nên cần thiết trong bối cảnh Thủ đô phát triển nhanh, không gian đô thị phân hóa mạnh và cơ cấu dân cư ngày càng đa dạng. Người trẻ, lao động nhập cư, hộ gia đình trung lưu hay người cao tuổi có thể có mức độ ưu tiên, kỳ vọng và trải nghiệm sống rất khác nhau, nên cảm nhận về hạnh phúc cũng không hoàn toàn giống nhau. Nếu thiếu một công cụ đo lường phù hợp, Thành phố sẽ khó nhận diện đầy đủ những khác biệt này và vì thế cũng khó thiết kế chính sách đúng nhu cầu của từng nhóm dân cư.

Đảm bảo những nguyên tắc cốt lõi

Bộ chỉ số hạnh phúc của Hà Nội cần được xây dựng trên một số nguyên tắc cốt lõi, bảo đảm cả tính khoa học và khả năng ứng dụng trong quản trị. Trước hết là tính đa chiều: Hạnh phúc không thể quy về thu nhập hay mức sống vật chất, mà cần được tiếp cận như một cấu trúc tổng hợp, bao gồm sức khỏe, việc làm, giáo dục, môi trường, quan hệ xã hội, đời sống văn hóa, niềm tin và cảm nhận chủ quan của người dân. Thứ hai là tính địa phương hóa: Bộ chỉ số phải phản ánh đúng đặc trưng của Hà Nội, một đô thị có sự đan xen giữa không gian di sản, khu vực đô thị truyền thống và các khu phát triển mới với nhịp sống rất khác nhau. Thứ ba là khả năng đo lường và so sánh: Mỗi chỉ báo cần được lượng hóa rõ ràng, có thể theo dõi theo thời gian và giữa các khu vực dân cư. Trong bối cảnh chuyển đổi số, Thành phố cũng có thể từng bước khai thác dữ liệu số và phản hồi của người dân để bổ trợ cho các cuộc khảo sát định kỳ, qua đó giảm độ trễ thông tin. Cuối cùng là nguyên tắc tham gia: Người dân không chỉ là đối tượng cung cấp dữ liệu, mà cần được tham gia vào quá trình xác định những yếu tố thực sự cấu thành hạnh phúc trong bối cảnh sống của họ.

Nếu đi vào cấu trúc nội dung, bộ chỉ số nên bắt đầu từ nhóm chỉ báo về nền tảng sinh kế và mức độ ổn định của đời sống. Đây là lớp nền của hạnh phúc, bởi cảm nhận an toàn kinh tế và khả năng tự chủ trong mưu sinh có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sống của người dân. Những yếu tố như việc làm bền vững, thu nhập đủ đáp ứng nhu cầu cơ bản, khả năng tiếp cận nhà ở phù hợp và kỳ vọng ổn định trong tương lai cần được xem là chỉ báo trung tâm. Khi đời sống còn bấp bênh, hạnh phúc khó có thể duy trì lâu dài; ngược lại, một đô thị đáng sống phải là nơi người dân có thể bảo đảm cuộc sống bằng lao động chính đáng và có cơ hội cải thiện vị thế của mình.

Nhóm chỉ báo thứ hai là chất lượng dịch vụ thiết yếu, những yếu tố gắn trực tiếp với trải nghiệm hằng ngày của người dân. Hạnh phúc không chỉ được phản ánh qua các chỉ số vĩ mô, mà thể hiện rất cụ thể qua việc trẻ em được học tập trong môi trường tốt, người dân được tiếp cận thực phẩm an toàn, dịch vụ y tế kịp thời, hệ thống giao thông thuận tiện và an toàn, cũng như thủ tục hành chính minh bạch, hiệu quả.

Nhóm thứ ba là gắn kết xã hội và niềm tin cộng đồng, một trụ cột thường ít được đo lường nhưng có ý nghĩa quyết định đối với hạnh phúc. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, quy mô dân số lớn có thể làm suy giảm các kết nối xã hội truyền thống, gia tăng cảm giác cô lập. Ngược lại, khi các mối quan hệ xã hội được duy trì, khi người dân có thể tin cậy lẫn nhau và tin tưởng vào các thiết chế công, thì mức độ hài lòng với cuộc sống thường được cải thiện rõ rệt. Các chỉ báo về an toàn khu dân cư, mức độ tương trợ trong cộng đồng, hay sự tham gia vào các hoạt động văn hóa - xã hội đều có thể phản ánh chất lượng của trụ cột này.

Nhóm chỉ báo thứ tư là môi trường sống và cảm nhận thuộc về. Hà Nội không chỉ là một không gian cư trú, mà còn là một không gian văn hóa - lịch sử đặc thù, nơi yếu tố môi trường và bản sắc đô thị gắn bó chặt chẽ với đời sống tinh thần của người dân. Vì vậy, bên cạnh các chỉ số về chất lượng không khí, cảnh quan, không gian công cộng hay hạ tầng đô thị, cần quan tâm đến cảm nhận của người dân về mức độ gắn bó với nơi ở, niềm tự hào về Thành phố và ý thức thuộc về cộng đồng. Khi con người cảm thấy mình là một phần của không gian sống, hạnh phúc không chỉ mang tính nhất thời mà có chiều sâu và tính bền vững hơn.

Bộ chỉ số hạnh phúc phải là một công cụ quản trị thực sự

Để bộ chỉ số hạnh phúc thực sự có giá trị trong thực tiễn quản lý, cần thiết kế theo hướng kết hợp chặt chẽ giữa dữ liệu khách quan và dữ liệu chủ quan. Dữ liệu khách quan phản ánh các điều kiện sống có thể quan sát và đo lường được, trong khi dữ liệu chủ quan ghi nhận trực tiếp cảm nhận, mức độ hài lòng và trải nghiệm sống của người dân.

Trên cơ sở đó, việc tổ chức khảo sát định kỳ theo khu vực địa lý và theo các nhóm dân cư là rất cần thiết để nhận diện khác biệt và xu hướng biến động. Cách tiếp cận này cho phép chính quyền phát hiện các “điểm nghẽn” trong phát triển một cách cụ thể và có căn cứ. Chẳng hạn, một khu vực có thể đạt mức tăng trưởng kinh tế cao nhưng lại ghi nhận mức độ hài lòng thấp về môi trường sống hoặc niềm tin cộng đồng. Từ đây đặt ra yêu cầu điều chỉnh chính sách và phân bổ nguồn lực theo hướng tập trung vào những yếu tố đang trực tiếp ảnh hưởng đến hạnh phúc của người dân.

Quan trọng hơn, bộ chỉ số hạnh phúc không nên dừng lại ở vai trò một công cụ nghiên cứu, mà cần trở thành một công cụ quản trị thực sự. Khi được sử dụng nhất quán, bộ chỉ số này sẽ giúp các cấp chính quyền xác định đúng những lĩnh vực cần ưu tiên, phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn và theo dõi sát hơn tác động của chính sách đối với chất lượng sống của người dân.

Ở góc độ rộng hơn, đề xuất xây dựng bộ chỉ số hạnh phúc cho Hà Nội không đơn thuần là một giải pháp kỹ thuật, mà phản ánh sự chuyển dịch trong tư duy phát triển. Khi hạnh phúc được xác định bằng các chỉ báo cụ thể và có thể đo lường, nó không còn là một khái niệm trừu tượng, mà trở thành một mục tiêu quản trị có thể theo dõi, đánh giá và cải thiện theo thời gian. Khi đó, mỗi chính sách, mỗi chương trình hay quyết định quản lý đều có thêm một tiêu chí quan trọng để xem xét: Mức độ đóng góp của nó đối với việc nâng cao hạnh phúc và chất lượng sống của người dân.

Hà Nội đang đứng trước cơ hội định hình rõ hơn mô hình phát triển của mình trong kỷ nguyên mới. Nếu xây dựng được một bộ chỉ số hạnh phúc trên cơ sở khoa học, có sự tham gia của người dân và được vận hành nhất quán, Thủ đô sẽ có thêm một công cụ quan trọng để ngày càng hiện thực hóa mục tiêu trở thành một thành phố hạnh phúc, đáng sống.

Theo báo Hà Nội mới