Không gian văn hóa sôi động, sức mua sách chững lại

Sau hơn 10 năm hoạt động, Đường sách TP Hồ Chí Minh không còn đơn thuần là nơi mua bán xuất bản phẩm mà đã trở thành một trong những không gian văn hóa đặc trưng của thành phố. Những buổi giao lưu tác giả, ra mắt sách, triển lãm, workshop, biểu diễn nghệ thuật hay các hoạt động trải nghiệm dành cho nhiều nhóm công chúng diễn ra thường xuyên đã biến nơi đây thành điểm hẹn của người yêu sách, đồng thời thu hút đông đảo người dân và du khách.

Sức hút ấy tiếp tục được khẳng định trong 6 tháng qua, khi Đường sách tổ chức 256 hoạt động văn hóa, tăng gần 21% so với cùng kỳ năm trước. Chuỗi sự kiện hưởng ứng Ngày sách và văn hóa đọc Việt Nam, Hội sách thiếu nhi, chương trình kỷ niệm 10 năm thành lập Đường sách cùng nhiều hoạt động cuối tuần đã thu hút đông đảo người dân tham gia. Bình quân mỗi ngày, Đường sách đón hơn 3.000 lượt khách, trong đó khoảng 30% là khách quốc tế.

Không chỉ tạo nên không gian sinh hoạt văn hóa sôi động, các hoạt động này còn góp phần duy trì kết quả kinh doanh ổn định. Theo Công ty TNHH MTV Đường sách TP Hồ Chí Minh, tổng doanh thu của các đơn vị tại Đường sách trong 6 tháng đầu năm đạt hơn 32,2 tỷ đồng, tăng 2,91% so với cùng kỳ năm 2025. Đáng chú ý, các nhóm sản phẩm và dịch vụ ngoài sách tiếp tục tăng trưởng, trong đó doanh thu hàng lưu niệm đạt gần 3,2 tỷ đồng, gần gấp đôi cùng kỳ; các quán cà phê sách duy trì hoạt động ổn định, góp phần đa dạng hóa trải nghiệm của khách tham quan.

Tuy nhiên, phía sau sự sôi động ấy lại là một nghịch lý đáng chú ý. Trong khi lượng khách đến Đường sách ngày càng tăng và các hoạt động văn hóa diễn ra dày đặc hơn, sức mua sách lại có dấu hiệu chững lại. Sáu tháng đầu năm nay, số lượng sách bán ra chỉ đạt khoảng 320.405 bản, giảm 5,59% so với cùng kỳ năm trước, dù số đầu sách mới phát hành tăng 27%, lên 1.407 tựa.

Đáng chú ý, sách thiếu nhi - nhóm xuất bản phẩm được kỳ vọng góp phần hình thành thói quen đọc từ sớm lại ghi nhận mức sụt giảm mạnh. Doanh thu chỉ đạt gần 2,93 tỷ đồng, giảm 17,72%; lượng sách bán ra còn khoảng 60.160 cuốn. So với năm 2023, số sách thiếu nhi tiêu thụ tại Đường sách đã giảm gần một nửa. Bên cạnh đó, doanh thu bán sỉ xuất bản phẩm giảm hơn 21%, doanh thu bán lẻ gần như không tăng, trong khi kênh bán sách trực tuyến cũng bắt đầu chững lại sau giai đoạn tăng trưởng mạnh.

Theo ông Bùi Xuân Đức, Phó Giám đốc Công ty TNHH MTV Đường sách TP Hồ Chí Minh, việc lượng khách tiếp tục tăng cho thấy mô hình Đường sách vẫn giữ được sức hấp dẫn và từng bước khẳng định vai trò là một không gian văn hóa của thành phố. Tuy nhiên, sự sụt giảm về lượng sách tiêu thụ cũng phản ánh những thay đổi trong hành vi đọc và mua sách của công chúng, khi người dân có nhiều lựa chọn hơn trong tiếp cận thông tin, tri thức và các hình thức giải trí.

Có thể thấy, cùng với sự phát triển của đời sống văn hóa đô thị, Đường sách TP Hồ Chí Minh đang từng bước mở rộng vai trò từ một địa điểm phát hành sách thành không gian sinh hoạt văn hóa của cộng đồng. Thế nhưng, sự gia tăng của các hoạt động và lượng khách tham quan cũng đặt ra một yêu cầu mới, đó là làm thế nào để sự sôi động của một không gian văn hóa có thể chuyển hóa thành động lực thúc đẩy việc đọc và mua sách. Đây cũng là bài toán không chỉ của Đường sách mà của việc phát triển văn hóa đọc trong bối cảnh cách tiếp cận tri thức và hành vi tiêu dùng đang thay đổi mạnh mẽ.

Bài toán ấy cũng không chỉ đặt ra đối với Đường sách TP Hồ Chí Minh. Từ thư viện, bảo tàng đến các lễ hội sách, nhiều thiết chế văn hóa của thành phố đang đổi mới cách tiếp cận, không chỉ giới thiệu sách mà còn tổ chức các hoạt động trải nghiệm, giao lưu với tác giả, kể chuyện theo sách hay sáng tạo nghệ thuật nhằm đưa việc đọc trở thành một trải nghiệm gần gũi hơn với công chúng, đặc biệt là thiếu nhi.

Đưa sách trở lại vị trí trung tâm

Trong bối cảnh công chúng có thêm nhiều lựa chọn để tiếp cận tri thức và giải trí trên các nền tảng số, bài toán đặt ra không còn là thu hút người dân đến Đường sách TP Hồ Chí Minh mà là làm sao để mỗi trải nghiệm tại đây đều dẫn họ trở lại với cuốn sách.

Theo ông Bùi Xuân Đức, Phó Giám đốc Công ty TNHH MTV Đường sách TP Hồ Chí Minh, thời gian tới Đường sách sẽ điều chỉnh theo hướng lấy xuất bản phẩm làm trung tâm của các hoạt động. Các chương trình giao lưu tác giả, giới thiệu sách, workshop hay trải nghiệm sáng tạo sẽ được thiết kế gắn chặt với từng dòng sách, chủ đề xuất bản, góp phần khơi gợi nhu cầu đọc và mua sách.

Ở góc độ đơn vị xuất bản, TS Nguyễn Thị Quỳnh Nga, Giám đốc Chi nhánh Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật tại TP Hồ Chí Minh cho rằng, trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển, Đường sách cần phát huy lợi thế mà nền tảng trực tuyến khó thay thế là không gian gặp gỡ trực tiếp giữa tác giả, nhà xuất bản và độc giả. Bên cạnh các chương trình giao lưu, giới thiệu sách, bà đề xuất nghiên cứu xây dựng không gian giao dịch bản quyền, mở rộng vai trò của Đường sách như một điểm kết nối của ngành xuất bản.

Theo bà Nga, việc hình thành thói quen đọc cần bắt đầu từ gia đình. Vì vậy, Đường sách nên phát triển thêm các hoạt động cuối tuần dành cho phụ huynh và thiếu nhi để cha mẹ cùng đọc sách, cùng trải nghiệm với con, qua đó nuôi dưỡng tình yêu sách một cách bền vững.

Không chỉ Đường sách, các thư viện cũng đang đổi mới cách tiếp cận bạn đọc, nhất là trẻ em. Thay vì chỉ phục vụ đọc và mượn sách, nhiều chương trình được tổ chức theo hướng tăng tính tương tác, kết nối bạn đọc với tác giả và lồng ghép các hoạt động sáng tạo. Chương trình "Khi chữ nở hoa" tại Hội sách Thiếu nhi TP Hồ Chí Minh là một ví dụ.

Theo ThS Nguyễn Thị Như Trang, Trưởng phòng Phục vụ bạn đọc, Thư viện Khoa học Tổng hợp TP Hồ Chí Minh, khi trẻ được gặp gỡ tác giả, lắng nghe câu chuyện phía sau mỗi tác phẩm và trực tiếp tham gia các hoạt động sáng tạo, việc đọc sẽ trở thành một trải nghiệm hấp dẫn thay vì chỉ là hoạt động cá nhân. Đây cũng là hướng đi mà nhiều thiết chế văn hóa đang hướng tới nhằm hình thành thói quen đọc một cách tự nhiên.

Bà Ông Thị Ngọc Linh, Phó Giám đốc Nhà xuất bản Tổng hợp TP Hồ Chí Minh cho rằng, cùng với nâng cao chất lượng xuất bản phẩm, các đơn vị cần đầu tư trải nghiệm tại gian hàng. Nhân viên không chỉ bán sách mà còn phải có khả năng tư vấn, định hướng đầu sách phù hợp; đồng thời đa dạng hóa các sản phẩm văn hóa và hoạt động trải nghiệm để giữ chân khách tham quan, tạo thêm cơ hội tiếp cận sách.

Đáng chú ý, trong 256 hoạt động diễn ra tại Đường sách trong 6 tháng đầu năm, chỉ có 38 chương trình do chính các gian hàng chủ trì. Điều này cho thấy dư địa để các nhà xuất bản, đơn vị phát hành tham gia sâu hơn vào việc xây dựng các hoạt động văn hóa còn rất lớn. Khi mỗi gian hàng trở thành không gian giới thiệu tri thức, kết nối tác giả với bạn đọc, sức sống của Đường sách sẽ được tạo nên từ chính sự chủ động của các đơn vị xuất bản.

Để đưa sách trở lại vị trí trung tâm, Đường sách TP Hồ Chí Minh sẽ tiếp tục nâng cao chất lượng các chương trình đã trở thành thương hiệu; khuyến khích các đơn vị xuất bản, phát hành tổ chức nhiều hơn các hoạt động giới thiệu sách, giao lưu tác giả; đẩy mạnh chuyển đổi số, mở rộng liên kết với trường học, thư viện và các thiết chế văn hóa, đồng thời chú trọng các chương trình dành cho thiếu nhi và gia đình.

Theo Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh, cùng với Đường sách, Hội sách Thiếu nhi năm nay được tổ chức tại nhiều địa điểm như Thư viện Khoa học Tổng hợp TP Hồ Chí Minh, các đường sách, không gian sách và khu dân cư. Việc đưa sách đến bệnh viện, khu nhà trọ công nhân, nhà ở xã hội và những địa bàn còn nhiều khó khăn góp phần mở rộng cơ hội tiếp cận sách cho mọi tầng lớp nhân dân.

Trong bối cảnh phương thức tiếp cận tri thức không ngừng thay đổi, những không gian văn hóa mở như Đường sách, thư viện hay hội sách đang góp phần đưa sách đến gần công chúng bằng nhiều hình thức sinh động. Tuy nhiên, để những không gian này phát huy trọn vẹn giá trị, cuốn sách vẫn cần giữ vai trò trung tâm. Khi mỗi hoạt động văn hóa trở thành cầu nối đưa người dân đến với sách, văn hóa đọc mới có thể được nuôi dưỡng và lan tỏa bền vững trong cộng đồng.