Không chỉ tạo bản sao kỹ thuật số

Một làn điệu Quan họ được nghệ nhân cất lên, ghi âm bằng thiết bị hiện đại rồi lưu trữ trên nền tảng số. Nhiều năm sau, người nghe vẫn có thể tìm lại giai điệu ấy. Nhưng nếu thiếu thông tin về người hát, không gian diễn xướng, lề lối thực hành và những lớp nghĩa văn hóa, chúng ta có thể giữ được âm thanh mà đánh mất phần nào hồn cốt di sản.

Ngược lại, khi bản ghi gắn với câu chuyện của nghệ nhân, lịch sử làng Quan họ, phương thức truyền dạy và những tư liệu liên quan, di sản sẽ có thêm cơ hội đến với trường học, bảo tàng, du lịch và các ngành sáng tạo. Từ một tư liệu được lưu giữ, giá trị văn hóa có thể tiếp tục được khám phá, trao truyền và làm giàu trong đời sống đương đại.

Đây là ví dụ được PGS. TS. Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương, đưa ra tại Hội thảo “Văn hóa trong kỷ nguyên phát triển mới: Phát huy nguồn lực nội sinh, kiến tạo động lực tăng trưởng quốc gia” ngày 21/10. Câu chuyện này cho thấy yêu cầu cốt lõi: số hóa di sản không chỉ là tạo ra bản sao kỹ thuật số, mà phải giúp di sản được hiểu đúng, kết nối rộng hơn và tiếp tục phát huy giá trị.

Theo PGS. TS. Bùi Hoài Sơn, chuyển đổi số văn hóa trước hết là chuyển đổi tư duy phát triển, không đơn thuần là ứng dụng công nghệ. Số hóa một bức ảnh, bản ghi âm hay mô hình 3D mới là bước khởi đầu. Giá trị thực sự chỉ hình thành khi dữ liệu được tổ chức, kết nối và đưa vào phục vụ bảo tồn, nghiên cứu, giáo dục, sáng tạo.

Thực tế, ngành văn hóa đang đẩy mạnh số hóa di sản. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt mục tiêu số hóa 100% di sản văn hóa đã được xếp hạng cấp quốc gia và cấp quốc gia đặc biệt trong năm 2026; đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tạo động lực bứt phá cho phát triển văn hóa...

Tuy nhiên, theo TS. Nguyễn Văn Anh, Trưởng khoa Lịch sử và Văn hóa, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, việc triển khai số hóa di sản hiện vẫn cần làm rõ mục tiêu, quy trình, phương pháp, thiết bị và tiêu chí chất lượng; lưu trữ và quản lý dữ liệu; bản quyền, khả năng tiếp cận, khai thác… Khi thiếu chuẩn chung, mỗi đơn vị có thể triển khai theo cách riêng, khiến dữ liệu khó kết nối, chia sẻ và tái sử dụng.

Vì vậy, "yêu cầu đặt ra không đơn thuần là đẩy nhanh tiến độ số hóa, mà cần có một hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia cho số hóa di sản, từ đó xây dựng được hệ thống dữ liệu đồng bộ, tin cậy và có khả năng phát huy giá trị lâu dài", TS. Nguyễn Văn Anh nhấn mạnh.

KTS. Đinh Việt Phương, Giám đốc Công ty Cổ phần Tư vấn thiết kế và Giải pháp công nghệ 3DArt cho rằng, hiện vật, công trình kiến trúc hay những không gian khó tiếp cận đòi hỏi phương pháp và thiết bị khác nhau. Độ chính xác càng cao, chi phí thực hiện càng lớn. Bởi vậy, lựa chọn công nghệ phải dựa trên đối tượng, mục đích sử dụng và yêu cầu bảo tồn, thay vì áp dụng một quy trình chung cho tất cả.

Đặc biệt, dữ liệu di sản phải bắt đầu từ tri thức xác thực. GS. TS Nguyễn Quang Ngọc, Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội, cảnh báo nguy cơ thông tin thiếu chính xác, bị thêm thắt hoặc bịa đặt lan truyền trên môi trường số. Khi dữ liệu được sao chép và chia sẻ nhanh chóng, sai lệch cũng có thể bị khuếch đại. Bởi vậy, số hóa phải bắt đầu từ nghiên cứu khoa học nghiêm túc, kiểm chứng nguồn tư liệu và tính xác thực của nội dung lịch sử.

Mở dữ liệu song song với bảo vệ bản quyền

Hệ thống dữ liệu dù phong phú đến đâu cũng khó phát huy giá trị nếu chỉ nằm trong kho lưu trữ. Thước đo của số hóa phải là khả năng đưa di sản đến gần công chúng, phục vụ nghiên cứu, giáo dục và tạo ra những giá trị mới.

Theo các chuyên gia, để dữ liệu số có thể phục vụ nhiều mục đích, từ bảo tồn, nghiên cứu đến tham quan, giáo dục và sáng tạo sản phẩm, đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, đơn vị công nghệ, nhà nghiên cứu và người sáng tạo, người sử dụng. Nếu thiếu kết nối, sản phẩm số dễ dừng lại sau khi hoàn thành dự án, chưa trở thành nguồn lực sống động của đời sống văn hóa.

Trong quá trình ấy, PGS. TS. Bùi Hoài Sơn lưu ý: mở dữ liệu để khơi thông sáng tạo, nhưng phải bảo vệ bản quyền, quyền của cộng đồng và chủ quyền văn hóa số. Cùng với quyền tiếp cận, phải có cơ chế ghi nhận tác giả, nghệ nhân, cộng đồng nắm giữ di sản và phân chia lợi ích công bằng khi dữ liệu được khai thác thương mại. Chỉ khi cộng đồng thấy mình được tôn trọng và được hưởng lợi, họ mới thật sự trở thành chủ thể tích cực trong quá trình chuyển đổi số.

Một hướng đi giàu tiềm năng là kết nối dữ liệu di sản với trí tuệ nhân tạo (AI). KTS. Đinh Việt Phương cho rằng quy trình số hóa di sản cần được thiết kế phù hợp hơn với yêu cầu huấn luyện AI, bởi công việc này đòi hỏi nguồn dữ liệu được chuẩn hóa, gán nhãn và kiểm chứng kỹ lưỡng. Chẳng hạn, để phát triển hệ thống AI có khả năng tạo hình ảnh, video về kiến trúc Việt Nam, cần có dữ liệu đáng tin cậy về đặc trưng kiến trúc từng thời kỳ: từ hoa văn đến hình thức trang trí, kết cấu công trình...

Xây dựng dữ liệu văn hóa quốc gia, được nhìn nhận như bộ phận của hạ tầng tri thức, nhằm đưa những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ tiếp tục hiện diện chân thực, có ý nghĩa và có khả năng khơi nguồn sáng tạo, trở thành nguồn lực mới cho phát triển đất nước.

“Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa có quy định về hạ tầng văn hóa số, trong đó xác định hạ tầng dữ liệu văn hóa số là cấu phần cốt lõi, bao gồm kho dữ liệu văn hóa số quốc gia, cơ sở dữ liệu về văn hóa, nền tảng số và các công cụ phục vụ tạo lập, quản trị, lưu trữ, kết nối, chia sẻ, phân tích, khai thác dữ liệu. Dự thảo Luật cũng đặt ra yêu cầu kết nối, liên thông, tái sử dụng dữ liệu, bảo đảm an ninh mạng, quyền sở hữu trí tuệ và tránh đầu tư trùng lặp"