Sự phát triển của công nghệ đang làm thay đổi cách một tác phẩm nghệ thuật được hình thành, dàn dựng và tiếp cận khán giả. Từ công nghệ trình chiếu, thiết kế không gian sân khấu, âm thanh, ánh sáng đến các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), những phương tiện mới mở ra khả năng vượt qua giới hạn của phương thức biểu diễn truyền thống, giúp người sáng tạo thể hiện những ý tưởng trước đây khó hiện thực hóa.

Tuy nhiên, giá trị của đổi mới không nằm ở việc một tác phẩm sử dụng bao nhiêu công nghệ hiện đại, mà ở chỗ công nghệ đóng góp gì cho chất lượng nghệ thuật. Một sân khấu có thể trở nên choáng ngợp nhờ hiệu ứng thị giác, nhưng điều giữ chân khán giả vẫn là chiều sâu nội dung, sức hấp dẫn của ngôn ngữ biểu đạt và cảm xúc mà tác phẩm mang lại.

Công nghệ không thay thế sáng tạo, nhưng sáng tạo hôm nay không thể đứng ngoài công nghệ

Đây cũng là vấn đề đặt ra đối với các đơn vị nghệ thuật trong quá trình đổi mới phương thức dàn dựng và tổ chức biểu diễn. Thay vì bổ sung công nghệ như một lớp hiệu ứng bên ngoài, cần đưa tư duy công nghệ tham gia ngay từ khâu hình thành ý tưởng, xây dựng kịch bản, thiết kế không gian và phát triển ngôn ngữ nghệ thuật. Khi được sử dụng phù hợp, công nghệ không chỉ làm mới hình thức thể hiện mà còn góp phần nâng cao chất lượng tổng thể của tác phẩm.

Từ thực tiễn sáng tạo, NSND Tống Toàn Thắng, Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, nhấn mạnh yêu cầu tính đến công nghệ ngay từ ý tưởng, kịch bản, để công nghệ tham gia vào câu chuyện và gắn với hoạt động biểu diễn. Cách tiếp cận này cho thấy đổi mới sáng tạo đòi hỏi sự thay đổi từ tư duy nghệ thuật, thay vì chỉ đầu tư thêm trang thiết bị kỹ thuật.

Đổi mới công nghệ phải bắt đầu từ đổi mới con người

Nếu công nghệ mở rộng khả năng sáng tạo thì con người vẫn là yếu tố quyết định chất lượng nghệ thuật. Một thiết bị hiện đại không tự tạo nên tác phẩm xuất sắc nếu thiếu người nghệ sĩ có tư duy sáng tạo, năng lực chuyên môn và khả năng làm chủ phương tiện biểu đạt mới.

Thực tế đó đặt ra yêu cầu đổi mới đào tạo nghệ thuật, không chỉ trang bị kỹ năng nghề nghiệp truyền thống mà còn hình thành khả năng thích ứng với môi trường sáng tạo đang thay đổi nhanh chóng.

Theo TS. NSƯT Bùi Như Lai, Hiệu trưởng Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh Hà Nội, việc ứng dụng công nghệ số, đặc biệt là các công cụ AI trong điện ảnh, truyền hình, phải gắn với nền tảng lý luận, đạo đức nghề nghiệp và năng lực sáng tạo của người học. Nhà trường chú trọng kết hợp đào tạo với thực tiễn, tạo điều kiện để sinh viên sớm tham gia các hoạt động sản xuất nghệ thuật.

Điều đó cho thấy yêu cầu đào tạo không dừng ở việc hướng dẫn sử dụng công cụ mới. Quan trọng hơn là giúp người học hiểu bản chất nghệ thuật, biết lựa chọn và vận dụng công nghệ để phát triển ý tưởng sáng tạo, đồng thời giữ được bản sắc và giá trị riêng của từng loại hình.

Tại Học viện Múa Việt Nam, TS. NSND Trần Ly Ly, Bí thư Đảng ủy Học viện, xác định đội ngũ giảng viên giữ vai trò cốt lõi trong đào tạo nhân lực nghệ thuật chất lượng cao. Việc tiếp cận công nghệ đòi hỏi nền tảng chuyên môn, thời gian và sự chuẩn bị về tư duy, tầm nhìn. Học viện cũng đang nghiên cứu hướng tiếp cận chuyên gia, thử nghiệm ứng dụng công nghệ trong sắp đặt và trình diễn tác phẩm múa.

Từ những yêu cầu này, đổi mới sáng tạo cần trở thành một phần của quá trình đào tạo, nghiên cứu, dàn dựng và biểu diễn, thay vì chỉ xuất hiện ở một số dự án mang tính thử nghiệm. Sự kết nối giữa cơ sở đào tạo, đơn vị nghệ thuật và đội ngũ công nghệ cũng cần được tăng cường để những phương thức sáng tạo mới có điều kiện đi vào thực tiễn.

Trong môi trường mà công chúng ngày càng có nhiều lựa chọn giải trí và trải nghiệm văn hóa, nghệ thuật biểu diễn phải không ngừng làm mới cách tiếp cận, nâng cao chất lượng và tạo dựng sức hấp dẫn riêng. Điều đó không đồng nghĩa với việc chạy theo mọi xu hướng công nghệ, mà đòi hỏi sự chủ động lựa chọn những thành tựu phù hợp để phát triển giá trị nghệ thuật.

Đổi mới sáng tạo vì thế không chỉ là giải pháp nâng cao chất lượng một tác phẩm, mà còn là điều kiện để các đơn vị nghệ thuật nâng cao năng lực sáng tạo, thích ứng với sự thay đổi của công chúng và phát triển bền vững.

Khi công nghệ ngày càng trở thành một phần của đời sống, câu hỏi đặt ra với nghệ thuật biểu diễn không còn đơn thuần là có nên ứng dụng công nghệ hay không, mà là ứng dụng như thế nào để tạo nên những tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao hơn, giàu bản sắc hơn và có sức sống lâu dài trong lòng công chúng./.