Thảo luận về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI sáng 10.11, đại biểu Lò Thị Huyền, Đoàn ĐBQH tỉnh Sơn La bày tỏ tán thành sự cần thiết ban hành Luật Phát triển công nghiệp văn hóa.

Góp ý hoàn thiện dự thảo Luật, đại biểu cho rằng, dự thảo Luật cần tiếp tục hoàn thiện một số nội dung liên quan đến vị thế, quyền lợi và cơ hội tham gia phát triển công nghiệp văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số.

Xác lập rõ nét vị thế của đồng bào dân tộc thiểu số là chủ thể sáng tạo

Đại biểu cho rằng, cần xác lập rõ nét vị thế của đồng bào dân tộc thiểu số trong dự thảo Luật. Đại biểu Lò Thị Huyền nhận xét, cụm từ "dân tộc thiểu số" chỉ xuất hiện hai lần tại Điều 3 và Điều 24.

Văn hóa dân tộc thiểu số chủ yếu được đề cập dưới dạng nguyên tắc chung về tôn trọng sự đa dạng, biểu đạt văn hóa hoặc được xếp vào danh sách các đối tượng chính sách nhận hỗ trợ từ thẻ văn hóa quốc gia.

Văn hóa dân tộc thiểu số chủ yếu được đề cập dưới dạng nguyên tắc chung về tôn trọng sự đa dạng, biểu đạt văn hóa hoặc được xếp vào danh sách các đối tượng chính sách nhận hỗ trợ từ thẻ văn hóa quốc gia.

Tuy nhiên, dự thảo Luật chưa có cơ chế riêng biệt để ghi nhận cộng đồng dân tộc thiểu số và nghệ nhân là chủ thể nắm giữ tài sản trí tuệ gốc. Theo đại biểu, cách tiếp cận này đang chú trọng nhiều hơn đến ý nghĩa thụ hưởng của đồng bào dân tộc thiểu số thay vì tập trung tạo điều kiện để họ trở thành chủ thể sáng tạo.

Thực tế, đồng bào dân tộc thiểu số đang nắm giữ tri thức bản địa, di sản văn hóa phi vật thể - những nguồn tài nguyên sáng tạo quý giá. Việc chưa có cơ chế đủ mạnh để nghệ nhân, cộng đồng dân tộc thiểu số trở thành chủ thể sáng tạo một cách thực chất có thể khiến họ rời xa chuỗi giá trị, không được chia sẻ công bằng lợi ích kinh tế từ các sản phẩm văn hóa khai thác chính di sản của mình.

Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung vào khoản 2 Điều 3 theo hướng ghi nhận, tôn trọng và bảo vệ vị thế của nghệ nhân, cộng đồng dân tộc thiểu số là chủ thể sáng tạo tài sản trí tuệ gốc đối với di sản văn hóa phi vật thể, biểu đạt văn hóa dân gian và tri thức truyền thống; đồng thời bảo đảm cơ chế chia sẻ lợi ích phù hợp khi di sản văn hóa được khai thác thương mại.

Bổ sung chính sách ưu đãi phù hợp với quy mô hoạt động tại vùng dân tộc thiểu số và miền núi

Về cơ chế ưu đãi cho các tổ hợp sáng tạo tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, đại biểu cho rằng dự thảo Luật hiện tập trung ưu đãi cho các tổ hợp sáng tạo, cụm, khu công nghiệp sáng tạo văn hóa với quy mô lớn và quỹ đầu tư mạo hiểm.

Trong khi đó, các cụm, khu vực cộng đồng dân tộc thiểu số khó có thể tiếp cận vốn mồi và ưu đãi thuế, dẫn đến nguy cơ không hội nhập được với nền kinh tế sáng tạo.

Đại biểu dẫn quy định tại khoản 4 Điều 17 về quy mô diện tích, phân khu chức năng phù hợp, bảo đảm điều kiện thuận lợi để phát triển công nghiệp văn hóa và kết nối giao thông thuận lợi. Theo đại biểu, những yêu cầu này cho thấy vùng dân tộc thiểu số và miền núi sẽ khó kết nối với các chính sách ưu đãi nêu trên.

Thực tế tại vùng Tây Bắc, Tây Nguyên, các bản làng người H'Mông, người Thái, người Ê Đê, Gia Rai đa phần không nhất thiết cần những khu vực có diện tích lớn mà cần những điều kiện thiết thực hơn như nhà văn hóa được số hóa, sân lễ hội có điện, có wifi để livestream chợ phiên.

Đại biểu cho biết, nguồn lực văn hóa nội sinh của đồng bào dân tộc thiểu số chủ yếu đang vận hành ở quy mô hợp tác xã và hộ gia đình. Du lịch cộng đồng cũng khó có thể đáp ứng các điều kiện tại Điều 30 dự thảo Luật để được đầu tư.

Do đó, đại biểu đề nghị tiếp tục rà soát, nghiên cứu bổ sung các chính sách phù hợp hơn về tài chính, hỗ trợ sản xuất, đầu tư mạo hiểm, cơ hội tiếp cận và thụ hưởng của cộng đồng dân tộc thiểu số hoạt động trong các ngành công nghiệp văn hóa.

Bảo hộ tri thức truyền thống và biểu đạt văn hóa dân gian

Một nội dung khác được đại biểu Lò Thị Huyền quan tâm là cơ chế bảo hộ tri thức truyền thống và biểu đạt văn hóa dân gian của đồng bào dân tộc thiểu số.

Theo đại biểu, dự thảo Luật tập trung vào việc tài chính hóa, định giá, thế chấp và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ theo hướng công nghiệp, kỹ thuật số hiện đại. Trong khi đó, di sản văn hóa phi vật thể và tri thức dân gian của đồng bào dân tộc thiểu số đang đứng trước nguy cơ bị thương mại hóa lệch chuẩn, sao chép mà không có sự đồng ý trước hoặc cơ chế chia sẻ lợi ích.

Đại biểu ghi nhận dự thảo Luật đã xây dựng những nội dung về góp vốn, quyền sở hữu trí tuệ, sàn giao dịch văn hóa, giá tham chiếu.

Tuy nhiên, theo đại biểu, các quy định này mới chỉ trả lời được câu hỏi quyền đó có giá trị bao nhiêu tiền, giao dịch ở đâu, mà chưa làm rõ quyền đó thuộc về ai, có nguồn gốc từ đâu, giá trị văn hóa, tâm linh nằm ở đâu và được khai thác đến giới hạn nào.

Đại biểu dẫn ví dụ, hoa văn thổ cẩm, các làn điệu dân gian, nhịp chiêng của đồng bào dân tộc thiểu số có thể bị doanh nghiệp ngoài cộng đồng sao chép, thương mại hóa tự do mà không cần có sự chấp thuận trước hoặc chia sẻ lợi ích với nghệ nhân, bản làng.

Đại biểu cũng đặt vấn đề, theo Điều 23, một công ty thời trang ở đô thị sử dụng hoa văn do đồng bào dân tộc thiểu số sáng tạo để in công nghiệp lên vải ngoại, thuê người mẫu nước ngoài, bán hàng trực tuyến trên toàn cầu vẫn có thể đáp ứng các tiêu chí về bản sắc.

Trong khi đó, chủ thể gìn giữ và sáng tạo những giá trị văn hóa này lại không được chia sẻ lợi ích.

Từ thực tế trên, đại biểu đề nghị cần có giải pháp số hóa di sản văn hóa phi vật thể thành kho dữ liệu tài sản trí tuệ số mở, để có thể khai thác và trả phí bản quyền cho cộng đồng.

Theo báo Văn Hóa