Từ Kẻ Chợ đến những khoảng đứt của làng nghề

Kẻ Chợ - cái tên từng được dùng để gọi Thăng Long - Hà Nội xưa - gợi về một đô thị đông đúc, nơi phố phường, chợ búa, nghề thủ công và hoạt động buôn bán cùng tạo nên nhịp sống kinh thành.

Trong Vũ trung tùy bút, tác phẩm của học giả Phạm Đình Hổ (1768–1839) viết vào đầu thế kỷ XIX, Kinh thành Thăng Long hiện lên với 36 phường, nhà cửa liền nhau, cư dân đông đúc. Các nghiên cứu về Thăng Long - Hà Nội thế kỷ XVII - XIX cũng cho thấy một đô thị sôi động, nơi các phố phường chuyên nghề, hoạt động thủ công và buôn bán gắn kết với chợ, bến sông và những làng nghề ở vùng phụ cận.

Đằng sau “Kẻ Chợ” vì thế là một hệ sinh thái mà nghề, người làm nghề và thị trường cùng vận động. Nhưng dòng chảy ấy từng có những khoảng đứt. Khi phương thức sản xuất, thị hiếu tiêu dùng và không gian sống thay đổi, nhiều làng nghề phải đối diện với sản xuất nhỏ lẻ, giá trị sản phẩm chưa cao, thiếu mặt bằng và hạ tầng, thiếu người kế nghiệp. Hà Nội hiện có 1.350 làng nghề và làng có nghề, trong đó 337 làng nghề, nghề truyền thống được công nhận nhưng chính thành phố cũng nhìn nhận tình trạng thiếu không gian đổi mới sáng tạo là một điểm nghẽn của hệ thống này. 

Đó là lý do bảo tồn làng nghề ngày càng được đặt trong một bài toán rộng hơn. Đề án tổng thể phát triển làng nghề Hà Nội giai đoạn 2025 - 2030, tầm nhìn 2050 đặt mục tiêu khôi phục, bảo tồn ít nhất 5 nghề, làng nghề truyền thống có nguy cơ mai một; đồng thời thúc đẩy bảo hộ sở hữu trí tuệ, số hóa sản phẩm, xúc tiến thương mại và nâng giá trị sản xuất. 

Mục tiêu đó đang đưa làng nghề trở lại đúng với triết lý vốn có của Kẻ Chợ. Nghề phải đi cùng người, sản phẩm phải tìm thấy thị trường và không gian sáng tạo phải hòa vào nhịp sống hiện đại. Giữ nghề giờ đây là làm cho tri thức truyền thống tiếp tục sinh sôi, tạo ra giá trị mới và khẳng định chỗ đứng trong đời sống hôm nay.

Nối lại mạch nghề bằng những cuộc gặp mới

Tinh thần ấy được thể hiện rõ qua hai chuỗi hoạt động nổi bật nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo 2026. Sự kiện đầu tiên là hoạt động "Kết duyên sáng tạo" thuộc Chương trình phát triển nghề thủ công trên nền di sản làng nghề lại đưa câu chuyện đi thêm một bước dài. Không dừng ở giao lưu hay kết nối thuần túy giữa nghệ nhân và giới thiết kế, chương trình tập trung thử nghiệm những cách thức mới để tri thức làng nghề trực tiếp tạo ra sản phẩm mang giá trị đương đại. 

Sự đồng hành đó mang lại kỳ vọng lớn cho chính những người trong cuộc. Nghệ nhân Nguyễn Văn Sử – đại diện làng nghề lược sừng Thụy Ứng chia sẻ: "Việc kết nối những sản phẩm truyền thống với các nhà thiết kế, họa sĩ và giới sáng tạo là cơ hội rất lớn đối với chúng tôi. Mong muốn lớn nhất của người làm nghề là đưa thủ công truyền thống phát triển hơn, đa dạng mẫu mã và ứng dụng sâu hơn vào đời sống hiện đại, từ thời trang cho đến chăm sóc sức khỏe.

Không chỉ dừng lại ở chiếc lược sừng chải tóc thông thường, qua sự hợp tác lần này, chúng tôi hy vọng tạo ra những sản phẩm mới mang hơi thở thời đại, gói gém trọn vẹn bề dày lịch sử, văn hóa của làng nghề Thụy Ứng cũng như nét đẹp di sản của đất nước Việt Nam."

Song song với đó, Summer Camp – Re:Craft 2026 với chủ đề “Làng nghề tái sinh” quy tụ sinh viên đến từ 11 trường đại học, cùng nghiên cứu và phát triển ý tưởng trên nền tảng 5 làng nghề truyền thống của Hà Nội: sơn mài Hạ Thái, gốm Kim Lan, rối nước Đào Thục, mây tre đan Phú Vinh và thêu Quất Động. Thông qua khảo sát thực địa, làm việc trực tiếp với nghệ nhân và thực hành thiết kế liên ngành, chương trình tạo không gian để tư duy sáng tạo của người trẻ tiếp cận tri thức bản địa, tìm kiếm những cách thức đưa kỹ nghệ truyền thống vào đời sống đương đại.

Từ 57 sản phẩm, ý tưởng và đề xuất hợp tác gửi về, 10 dự án tiêu biểu đã được lựa chọn để bước vào giai đoạn đồng hành phát triển cùng các cố vấn về quản lý văn hóa, khởi nghiệp sáng tạo, di sản và giáo dục thiết kế. Đây là bước chuyển quan trọng từ kết nối sang hỗ trợ thực chiến. Tri thức làng nghề được ghi nhận chính thức, nghệ nhân được xác định là chủ thể đồng sáng tạo và các ý tưởng mới được định hướng rõ ràng để bước ra thị trường. Mỗi dự án nhận mức hỗ trợ tối đa 50 triệu đồng, trong đó tối thiểu 15% được dành riêng làm phí tri thức trả trực tiếp cho nghệ nhân.

Theo KTS. Hoàng Thúc Hào, Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, để những giá trị này tiếp tục phát triển, làng nghề cần được nhìn trong một hệ thống rộng hơn, nơi kiến trúc, giáo dục, thiết kế và di sản có thể kết nối với nhau: “Kiến trúc không thể tách rời khỏi hệ thống thợ thủ công, các làng nghề và những người trực tiếp gìn giữ, chế tác, phát triển các giá trị truyền thống của làng nghề.”

Từ góc nhìn giáo dục, ông cho rằng nhà trường cũng cần đặt con người trong mối quan hệ rộng hơn với tài nguyên, sinh vật, lịch sử, di sản và ký ức; từ đó hình thành những kết nối thay vì đào tạo nghề theo những lĩnh vực tách biệt. Với Hà Nội, cách tiếp cận này càng có ý nghĩa khi thành phố đang sở hữu một nguồn lực lớn từ hệ thống làng nghề.

Đánh giá về sự chuyển biến này, PGS. TS. Phạm Lan Oanh, Phó Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam nhận định: "Trong làn sóng Cách mạng Công nghiệp 4.0, sự giao thoa giữa di sản truyền thống và hơi thở đương đại không còn dừng ở những thử nghiệm nhỏ lẻ. Hơi thở thiết kế sáng tạo đã hiện hữu rất rõ qua từng sản phẩm cụ thể từ sự hợp tác giữa nghệ nhân và thế hệ sinh viên trẻ. Sinh khí mới ấy đã thổi sức sống hiện đại vào những giá trị vốn tưởng như bị phủ màu thời gian, biến chúng thành các sản phẩm mang tính ứng dụng cao trong đời sống hôm nay.

Nhưng để nghề tiếp tục hiện diện trong đời sống, chỉ tạo ra sản phẩm mới là chưa đủ. Nghề cũng cần những không gian mới để được nhìn thấy, trải nghiệm và tiếp cận công chúng.

Thơ Heritage House tại 61 Tràng Tiền là một hướng tiếp cận khác. Nơi đây là không gian giới thiệu nghề thêu, dệt tơ và các kỹ thuật thủ công truyền thống qua trưng bày, trình diễn nghề và những sản phẩm ứng dụng trong thiết kế đương đại. NTK Nguyễn Thơ Thơ - người sáng lập Thơ Heritage House cho biết, không gian được xây dựng không đơn thuần để trưng bày sản phẩm mà hướng tới việc gìn giữ, phát triển và lan tỏa nghề thêu trong đời sống hôm nay; đồng thời đưa nghề đến gần hơn với thế hệ trẻ và giới thiệu sản phẩm thủ công Việt Nam tới bạn bè quốc tế.

Một bên nỗ lực đổi mới cách tạo ra sản phẩm, một bên mở rộng không gian đưa di sản đến gần công chúng. Sự nhịp nhàng ấy cho thấy bước chuyển mình quan trọng khi nghề truyền thống không còn thu mình trong xưởng sản xuất mà chủ động tìm kiếm những mạng lưới và điểm chạm mới để tiếp tục thở cùng nhịp sống đô thị.

Khi tri thức nghề trở thành nguồn lực của công nghiệp văn hóa

Từ những cú bắt tay ban đầu, bài toán cốt lõi đặt ra là đưa tri thức làng nghề đi trọn một vòng đời mới: từ di sản ra sản phẩm, từ sản phẩm đến thị trường và từ thị trường quay lại nuôi sống người làm nghề. 

Ở đó, thiết kế giữ vai trò mở đường. Khi kỹ thuật truyền thống đáp ứng công năng và thẩm mỹ đương đại, chất liệu thủ công lập tức bước sang lãnh địa mới của thời trang, nội thất hay quà tặng cao cấp. Tuy nhiên, một sản phẩm đẹp chưa đủ làm nên một ngành công nghiệp. Làng nghề muốn sống khỏe phải bước qua những rào cản ngoài xưởng thợ: từ bảo hộ sở hữu trí tuệ, chuẩn hóa sản xuất cho đến định vị thương hiệu.

Đề án phát triển làng nghề Hà Nội giai đoạn 2025 - 2030, tầm nhìn 2050 đã cụ thể hóa tham vọng này. Đến năm 2030, thành phố đặt mục tiêu ít nhất 30% làng nghề sở hữu bản quyền trí tuệ, 30% hiện diện trên sàn thương mại điện tử và đạt tăng trưởng sản xuất 10% mỗi năm. Phát triển làng nghề vì thế không còn là câu chuyện bảo tồn thụ động, mà là bài toán kinh tế di sản.

Để giải quyết bài toán đó, sự đồng hành từ phía chính quyền cùng các cơ quan chuyên môn chính là điểm tựa then chốt. Chia sẻ về định hướng hợp tác lâu dài với các làng nghề, TS. Phạm Thị Lan Anh – Trưởng phòng Quản lý Di sản Văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Hà Nội nhấn mạnh 2 mục tiêu trọng tâm.

Gốc rễ để chuỗi liên kết này bền vững nằm ở sự chia sẻ lợi ích công bằng. Khi quyền sở hữu thiết kế, thù lao tri thức cho nghệ nhân và lợi nhuận của doanh nghiệp được phân định rõ ràng, người thợ sẽ sống được với nghề, còn nhà đầu tư có lý do để gắn bó lâu dài. Đó chính là cốt lõi của công nghiệp văn hóa: tạo môi trường để di sản không chỉ được trân trọng mà còn tự nuôi sống chính mình trong nền kinh tế hiện đại.

Sau 72 năm từ ngày Giải phóng Thủ đô, Hà Nội đang bước vào một cuộc chuyển đổi mới về phương thức tạo lập giá trị. Không còn là việc lưu giữ thụ động những kỹ nghệ cũ, khi tri thức di sản mở được lối ra thị trường, các làng nghề sẽ vươn mình trở thành nguồn lực sáng tạo sống động của Thủ đô./.