Khi di sản được kể bằng ngôn ngữ mới

Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhu cầu và cách thức thưởng thức nghệ thuật ngày càng thay đổi, việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống cũng đòi hỏi những phương thức tiếp cận linh hoạt hơn. Thay vì chỉ tái hiện những hình thức biểu diễn quen thuộc, nhiều đơn vị nghệ thuật đã chủ động khai thác chất liệu di sản để sáng tạo các tác phẩm mới, kết hợp giữa bản sắc dân tộc với ngôn ngữ sân khấu đương đại.

Tại TP.HCM, sự xuất hiện của những chương trình như Chào Show, Gánh Show hay À Ố Show cho thấy xu hướng này đang từng bước định hình. Dù lựa chọn cách thể hiện khác nhau, các chương trình đều lấy văn hóa Việt làm nền tảng, từ âm thanh nhạc cụ dân tộc, hình ảnh gánh hàng rong đến cây tre và những vật dụng gắn bó với đời sống thường ngày.

Điểm đáng chú ý là những chất liệu ấy không chỉ xuất hiện như biểu tượng để gợi nhớ về truyền thống, mà còn được chuyển hóa thành ngôn ngữ nghệ thuật mới thông qua âm nhạc, chuyển động hình thể, công nghệ trình diễn và cách tổ chức không gian sân khấu.

Với Chào Show, âm nhạc dân tộc được giới thiệu trong một không gian trải nghiệm đa giác quan. Tổ khúc “Giang Sơn Cẩm Tú” gồm 12 tác phẩm sáng tác mới, sử dụng hơn 30 loại nhạc cụ truyền thống, kết hợp hệ thống màn hình LED 180 độ, công nghệ âm thanh 3D Immersive Audio 20.4, ánh sáng và ẩm thực.

Sự kết hợp này tạo điều kiện để những thanh âm của đàn bầu, đàn đá, đàn T’rưng cùng nhiều nhạc cụ dân tộc được thể hiện theo cách gần gũi hơn với công chúng hiện đại. Khán giả không chỉ thưởng thức âm nhạc mà còn được tiếp cận những câu chuyện văn hóa thông qua sự tương tác giữa âm thanh, hình ảnh và không gian biểu diễn.

Theo ông Trần Minh Hoàng - Giám đốc kinh doanh Chào Show, công nghệ đóng vai trò như một “kính phóng đại”, giúp làm nổi bật những giá trị vốn có của di sản, thay vì thay thế hoặc làm mất đi bản sắc nguyên gốc. Điều quan trọng vẫn là cách nghệ thuật khơi gợi cảm xúc, để người xem cảm nhận được chiều sâu văn hóa phía sau mỗi tác phẩm.

Nếu Chào Show lựa chọn âm nhạc làm phương tiện biểu đạt chủ đạo, Gánh Show lại tìm cảm hứng từ những ký ức đời sống phương Nam, với hình ảnh gánh hàng rong làm điểm tựa xuyên suốt.

Theo ông Phạm Thiên Vũ - Đại diện startup Gánh Show, chương trình được hình thành từ quá trình sáng tạo của 60 diễn viên trong khoảng 60 ngày. Các cặp hình ảnh đối lập như nắng – mưa, ngày – đêm, tân – cổ được đưa vào ngôn ngữ sân khấu nhằm tái hiện nhịp sống, hành trình mưu sinh và những nét giao thoa văn hóa của vùng đất phương Nam.

Trong khi đó, À Ố Show của Lune Production khai thác vẻ đẹp của văn hóa Việt từ những chất liệu mộc mạc như tre, thúng và các vật dụng sinh hoạt. Bằng sự kết hợp giữa xiếc đương đại, múa, nghệ thuật hình thể và âm nhạc trực tiếp, những vật dụng quen thuộc trở thành phương tiện kể chuyện giàu tính biểu cảm, gợi mở hình ảnh về đời sống và con người Việt Nam.

Từ những hướng tiếp cận khác nhau, các chương trình cho thấy đổi mới nghệ thuật không đồng nghĩa với rời xa truyền thống. Khi bản sắc được đặt ở vị trí trung tâm, sáng tạo đương đại không chỉ mở rộng khả năng tiếp cận công chúng mà còn góp phần đưa di sản tiếp tục hiện diện, lan tỏa trong đời sống hôm nay.

Bản sắc Việt và con người tạo nên điều khác biệt

Sự phát triển của công nghệ đang mở ra nhiều khả năng sáng tạo cho nghệ thuật biểu diễn, góp phần làm phong phú hình thức thể hiện và nâng cao trải nghiệm của khán giả. Tuy nhiên, chính bản sắc riêng, tư duy sáng tạo cùng tài năng của người nghệ sĩ mới là nền tảng tạo nên sức hấp dẫn bền vững, đồng thời giúp các sản phẩm nghệ thuật khẳng định vị thế trong quá trình phát triển.

Tại À Ố Show, cây tre không đơn thuần được sử dụng như một đạo cụ sân khấu. Theo đại diện chương trình, thông qua quá trình luyện tập, thử nghiệm và sáng tạo tập thể, các nghệ sĩ đã tìm ra những kỹ thuật biểu diễn mới, khai thác khả năng tạo hình, chuyển động và biểu cảm từ chất liệu quen thuộc này.

Những cây tre, dưới sự điều khiển của nghệ sĩ, có thể tạo nên các cấu trúc sân khấu, nhịp điệu và chuyển động khác nhau, góp phần truyền tải câu chuyện mà không phụ thuộc nhiều vào lời thoại. Cùng với âm nhạc được trình diễn trực tiếp, sự phối hợp giữa các nghệ sĩ tạo nên tính linh hoạt và sắc thái riêng cho từng suất diễn.

Cách tiếp cận này cho thấy giá trị của chất liệu truyền thống không chỉ nằm ở bản thân những biểu tượng văn hóa, mà còn ở khả năng sáng tạo của con người khi đưa chúng vào một không gian nghệ thuật mới.

Nếu À Ố Show khai thác vẻ đẹp văn hóa từ chất liệu mộc mạc, Chào Show lại lựa chọn triết lý “gìn giữ bản sắc bằng tư duy đương đại”. Theo ông Trần Minh Hoàng, chương trình không sao chép nguyên mẫu những hình thức âm nhạc trong quá khứ mà sáng tác tác phẩm mới từ nhạc cụ truyền thống và cảm hứng văn hóa vùng miền.

Cách làm này hướng đến thay đổi cảm nhận của một bộ phận khán giả trẻ rằng nghệ thuật dân tộc xa cách với đời sống hiện đại. Đồng thời, thông điệp “The Sound of Vietnam” được xây dựng như lời giới thiệu về văn hóa, con người Việt Nam qua ngôn ngữ âm nhạc, giúp du khách quốc tế tiếp cận những giá trị bản địa mà không nhất thiết phải am hiểu trước về chúng.

Ở góc nhìn khác, ông Phạm Thiên Vũ - Đại diện startup Gánh Show, cho rằng mỗi vùng đất đều có những câu chuyện, chất liệu văn hóa và đội ngũ nghệ sĩ riêng. Tuy nhiên, để những nguồn lực ấy tạo nên tác phẩm có sức hấp dẫn, điều quan trọng là phải biết kết nối, tổ chức và phát huy năng lực sáng tạo.

Thực tế từ các chương trình cho thấy, bản sắc văn hóa không chỉ được thể hiện qua việc đưa nhạc cụ dân tộc, cây tre hay hình ảnh gánh hàng rong lên sân khấu. Bản sắc chỉ thực sự trở thành lợi thế khi những chất liệu đó được nghiên cứu, thấu hiểu và chuyển hóa thành tác phẩm có ngôn ngữ nghệ thuật riêng.

Đây cũng là yếu tố khó sao chép, giúp các chương trình biểu diễn tạo được dấu ấn giữa thị trường giải trí ngày càng đa dạng, thay vì chỉ cạnh tranh bằng quy mô đầu tư hay mức độ hiện đại của công nghệ.

Từ sáng tạo nghệ thuật đến sản phẩm công nghiệp văn hóa

Đổi mới hình thức biểu đạt là bước khởi đầu để nghệ thuật truyền thống tiếp cận công chúng. Tuy nhiên, để phát triển thành sản phẩm công nghiệp văn hóa có sức cạnh tranh, các chương trình biểu diễn cần được đầu tư đồng bộ từ sáng tạo nội dung, tổ chức vận hành đến phát triển thị trường.

Từ thực tiễn Chào Show, ông Trần Minh Hoàng, Giám đốc kinh doanh chương trình, cho rằng sự khác biệt trong trải nghiệm là yếu tố quan trọng để thu hút du khách. Theo đó, Chào Show không chỉ là buổi biểu diễn âm nhạc dân tộc mà được xây dựng thành sản phẩm du lịch văn hóa về đêm, kết hợp nghệ thuật, công nghệ và ẩm thực.

Sau hơn một năm vận hành, chương trình ghi nhận hàng nghìn lượt đánh giá 5 sao trên các nền tảng Tripadvisor, Trip.com và Google... Tuy nhiên, ông Trần Minh Hoàng nhấn mạnh, hiệu quả phát triển lâu dài không chỉ phụ thuộc vào công nghệ mà còn ở chất lượng nghệ thuật, dịch vụ và khả năng điều chỉnh sản phẩm từ phản hồi của khán giả.

Ở góc độ sản xuất, ông Phạm Thiên Vũ  - Đại diện Gánh Show, đặt vấn đề xây dựng hệ sinh thái sáng tạo, trong đó nghệ sĩ, đơn vị sản xuất và tổ chức biểu diễn có sự liên kết nhằm duy trì nguồn lực, tạo doanh thu và tái đầu tư. Bởi lẽ, chất liệu văn hóa bản địa dù phong phú vẫn cần được nghiên cứu, chuyển hóa thành tác phẩm và đưa ra thị trường thông qua phương thức vận hành phù hợp.

Thực tiễn từ Chào Show, Gánh Show và À Ố Show cho thấy tiềm năng kết nối nghệ thuật truyền thống với du lịch và các ngành dịch vụ sáng tạo. Song, yêu cầu đặt ra là bảo đảm sự hài hòa giữa giá trị nghệ thuật và tính thương mại. Khi bản sắc văn hóa được phát huy bằng tư duy sáng tạo đương đại, gắn với mô hình sản xuất và kinh doanh chuyên nghiệp, di sản không chỉ được bảo tồn, lan tỏa mà còn có thể trở thành nguồn lực phát triển công nghiệp văn hóa, góp phần tạo dựng những sản phẩm mang dấu ấn Việt Nam.