Những năm gần đây, nghệ thuật biểu diễn ghi nhận bước chuyển mình mạnh mẽ khi các đơn vị nghệ thuật chủ động đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và đổi mới tư duy sáng tạo nhằm tiếp cận đa dạng đối tượng khán giả. Sự thích ứng, tái cấu trúc và thương mại hóa sâu rộng không chỉ khẳng định vị thế, sức hút mà còn cho thấy khả năng cạnh tranh cao trong làn sóng công nghiệp văn hóa. 

Trong bối cảnh đó, việc phát triển nghệ thuật biểu diễn đòi hỏi phải dựa trên nền tảng sáng tạo, khoa học công nghệ, chuyển đổi số và sở hữu trí tuệ, trong đó bảo hộ bản quyền là yêu cầu cấp bách phục vụ quá trình toàn cầu hóa. Thực thi tốt quyền tác giả sẽ bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng cho nghệ sĩ, diễn viên, nhà đầu tư, đồng thời hướng tới xây dựng một cộng đồng tôn trọng tài sản trí tuệ cả về giá trị tinh thần lẫn kinh tế, qua đó trở thành công cụ hữu hiệu để làm giàu, phổ biến di sản văn hóa dân tộc và nhân loại.

Nghệ thuật biểu diễn bùng nổ các show quy mô lớn

Thực tế cho thấy thị trường nghệ thuật biểu diễn Việt Nam đã chính thức bước vào kỷ nguyên công nghiệp hóa với sự bùng nổ của các chương trình quy mô chưa từng có. Điển hình là chuỗi live concert của các nghệ sĩ tên tuổi như Đen Vâu, Hà Anh Tuấn, Mỹ Tâm, các dự án âm nhạc Anh Trai, Chị Đẹp, sự xuất hiện của các ngôi sao quốc tế như Blackpink, Westlife, hay các sự kiện đình đám như Lễ hội âm nhạc Monsoon, Liên hoan Âm nhạc Quốc tế TP.HCM - Hò Dô.

Để bắt kịp xu hướng, các nghệ sĩ trẻ cũng tích cực tìm kiếm, đưa chất liệu dân gian từ Tuồng, Chèo, Cải lương, Hát Xẩm vào các dòng nhạc Pop, Hip-hop và sân khấu đương đại, thu hút sự quan tâm lớn từ khán giả trẻ.

Cùng với đó, hạ tầng số như vé điện tử, truyền thông mạng xã hội và dữ liệu khán giả đã trở thành tiêu chuẩn vận hành bắt buộc. Tuy nhiên, sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI), các nền tảng livestream và nghệ sĩ ảo lại đặt ra những bài toán mới phức tạp về kiểm duyệt nội dung, bản quyền và quản lý đạo đức biểu diễn trên không gian mạng.

Song hành với sự phát triển bùng nổ, tình trạng vi phạm bản quyền cũng rơi vào tình thế "báo động" với quy mô lớn và mức độ nghiêm trọng, tạo ra thách thức không nhỏ cho các cơ quan quản lý. Việc khai thác, sử dụng các tác phẩm âm nhạc, kịch bản, vở diễn mà không xin phép diễn ra tràn lan tại các concert quốc gia, show trực tuyến, video ngắn lẫn các nền tảng streaming. Thói quen "hát trước, trả phí sau" vẫn tồn tại ở các phòng trà, show nhạc acoustics.

Đặc biệt, trong kỷ nguyên AI, sự bùng nổ của các bản biến tấu làm cho việc xác định tỷ lệ phân chia lợi nhuận giữa tác giả gốc, nhà sản xuất và người thể hiện trở nên vô cùng phức tạp. Giọng hát hay tác phẩm do AI tạo ra đang xuất hiện những "khoảng trống" pháp lý lớn xung quanh vấn đề quyền sở hữu hay hành vi nhái giọng nghệ sĩ.

Bên cạnh đó, các bất cập liên quan đến cách tính phí bản quyền theo quy mô chương trình, vấn đề hát nhép, chất lượng biểu diễn và thái độ thưởng thức của công chúng… cũng ảnh hưởng trực tiếp đến việc khai thác giá trị tác phẩm.

Cơ chế phối hợp đồng bộ về bảo vệ bản quyền sở hữu trí tuệ

Trước những thay đổi lớn trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn của Việt Nam, các quy định về bảo vệ bản quyền trong lĩnh vực này cũng nhanh chóng được thay đổi, kịp thời đáp ứng yêu cầu hội nhập, phù hợp với các điều ước, quy định quốc tế mà Việt Nam tham gia.

Hệ thống pháp luật trong nước đã có những bước thay đổi, hoàn thiện kịp thời nhằm hạn chế hành vi xâm phạm như: Nghị định 287/2026/NĐ-CP ngày 17/7/2026 Quy định về tiền bản quyền trong các lĩnh vực: Điện ảnh, mỹ thuật, nhiếp ảnh, nghệ thuật biểu diễn, báo chí, xuất bản; Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2022 (Luật số 07/2022/QH15); Nghị định 134/2026/NĐ-CP ngày 06/4/2026 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 17/2023/NĐ-CP hướng dẫn Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả và quyền liên quan…

Tuy nhiên, để việc thực thi đạt hiệu quả thực tế, cần xây dựng cơ chế phối hợp đồng bộ giữa các tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân và chủ sở hữu quyền nhằm khai thác tối đa tài sản trí tuệ.

Về phía các tác giả, cùng với việc nâng cao ý thức tự bảo vệ thông qua hiểu biết pháp luật, họ cần cẩn trọng và nắm chắc pháp lý khi ký kết hợp đồng, lựa chọn đối tác uy tín và chủ động nhờ cơ quan chức năng can thiệp khi bị vi phạm.

Các cơ quan quản lý và hội nghề nghiệp cần tăng cường bồi dưỡng, đào tạo kiến thức bản quyền, đồng thời siết chặt kiểm tra trên môi trường số, ứng dụng các phần mềm phát hiện vi phạm công nghệ cao để kịp thời xử lý nghiêm các sai phạm.

Cuối cùng, công chúng cũng cần nâng cao tinh thần trách nhiệm, tôn trọng bản quyền và tuyệt đối không tự ý sao chép, phát tán trái phép các sản phẩm nghệ thuật.

Việc triển khai đồng bộ các giải pháp này không chỉ đẩy lùi vi phạm, tạo môi trường phát triển lành mạnh cho phát triển nghệ thuật biểu diễn mà còn quyết định sự thành công của Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam, nâng cao uy tín quốc gia trên trường quốc tế.