Chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành sản phẩm số

Chỉ với một thiết bị kết nối internet, người dùng có thể xem phim, nghe nhạc, đọc truyện, tham quan triển lãm hay trải nghiệm các chương trình giải trí tương tác trên nhiều nền tảng. Sản phẩm số đang trở thành một phần quan trọng của công nghiệp văn hóa.

Ông Lê Minh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết, các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam “đã có bước phát triển tích cực, từng bước hình thành hệ sinh thái sáng tạo đa dạng với nhiều doanh nghiệp, sản phẩm văn hóa số và mô hình kinh doanh mới”.

Các nhà sáng tạo nội dung trẻ trên nền tảng trực tuyến, nhóm sản xuất podcast, phim ngắn, hoạt hình, thiết kế thời trang, trò chơi điện tử… đang góp phần mở rộng không gian sáng tạo văn hóa Việt theo hướng hiện đại và hội nhập quốc tế.

Ở góc độ nghiên cứu, bà Trần Thị Phương Thúy, giảng viên Trường Đại học Intracom nhận định, sự phát triển của công nghệ số đang làm thay đổi rõ rệt cách sản xuất, phân phối và tiêu dùng các sản phẩm văn hóa. Với sự phát triển của nền tảng số, lợi thế cạnh tranh ngày càng gắn với năng lực chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành các sản phẩm sáng tạo có khả năng thương mại hóa trong không gian số.

Việt Nam hiện sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa phong phú với hệ thống di sản vật thể, phi vật thể đa dạng, cùng kho tàng văn học - nghệ thuật dân gian đặc sắc. Bên cạnh đó, tỷ lệ tiếp cận internet tại Việt Nam hiện đạt gần 80% dân số. Người dùng, đặc biệt là giới trẻ, đang đọc, xem, nghe, chơi và tương tác trên nhiều nền tảng cùng lúc. Nhu cầu dành cho các sản phẩm giải trí, học tập và trải nghiệm văn hóa ngày càng lớn. Mặt khác, lực lượng sáng tạo số tại Việt Nam cũng đang tăng nhanh.

Dù sở hữu nhiều tiềm năng, số lượng sản phẩm văn hóa số của Việt Nam có khả năng tạo dựng thương hiệu quốc tế vẫn còn hạn chế. Mức độ tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu chưa nhiều. Không ít sản phẩm mới dừng ở việc khai thác yếu tố bản sắc mang tính bề mặt, thiếu chiến lược phát triển tài sản trí tuệ (IP), đồng thời phụ thuộc lớn vào các nền tảng công nghệ nước ngoài. Trong khi đó, cơ chế hỗ trợ sáng tạo, bảo hộ bản quyền số và kết nối giữa công nghệ với nghệ thuật vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển của thị trường số.

Gỡ nút thắt hạ tầng, nhân lực và bản quyền

Ở nhiều quốc gia, sản phẩm văn hóa số đã được thúc đẩy phát triển mạnh mẽ và trở thành nguồn thu quan trọng của công nghiệp nội dung. Theo thống kê, tại Hàn Quốc, doanh thu từ các sản phẩm nội dung số năm 2025 chiếm khoảng 80% trong tổng doanh thu khoảng 112 tỷ USD của lĩnh vực nội dung, với các trụ cột như game, nhạc số, phim trên nền tảng trực tuyến, webtoon. Trung Quốc được ước tính đạt khoảng 195 tỷ USD doanh thu từ sản phẩm văn hóa số trong cùng năm, nổi bật ở game trực tuyến, phim ngắn, nhạc số, văn học mạng, hoạt hình. Trong khi đó, doanh thu nội dung số của Hoa Kỳ năm 2025 vào khoảng 223 tỷ USD, với các trụ cột như video trực tuyến, game, nhạc số, podcast và xuất bản điện tử.

Từ những ví dụ trên, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Lê Minh Tuấn cho rằng, xu thế phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế văn hóa sáng tạo số đang ngày càng trở thành động lực tăng trưởng kinh tế quan trọng của nhiều quốc gia. Thông qua các sản phẩm văn hóa sáng tạo số, các quốc gia có thể nhanh chóng mở rộng thị trường, đưa các giá trị văn hóa của mình đến với cộng đồng quốc tế, qua đó nâng cao sức mạnh mềm và vị thế quốc gia.

Sản phẩm văn hóa số là kết quả của chuỗi sáng tạo - công nghệ - thị trường. Nhiều ý kiến cho rằng, trước hết cần phát triển và làm chủ hạ tầng công nghệ số, trong đó có việc xây dựng các nền tảng phân phối thuần Việt và đẩy mạnh số hóa di sản, dữ liệu văn hóa Việt Nam. Bên cạnh đó là bài toán đào tạo nguồn nhân lực liên ngành giữa công nghệ và nội dung số. Trong bối cảnh hiện nay, lực lượng làm công nghiệp văn hóa số ngoài hiểu về sáng tạo nghệ thuật, còn phải thành thạo khoa học - công nghệ.

Một hướng đi quan trọng khác là xác định rõ những lĩnh vực công nghiệp văn hóa số mà Việt Nam có tiềm năng và lợi thế để đầu tư trọng tâm. Hiện nay, game và trò chơi giải trí, âm nhạc, điện ảnh - đặc biệt là phim hoạt hình, phim ngắn - là những lĩnh vực còn nhiều dư địa phát triển.

Song song với đó là hoàn thiện khung pháp lý và chính sách bảo hộ bản quyền. Theo ông Lê Minh Tuấn, cần khuyến khích thanh niên, doanh nghiệp sáng tạo, văn nghệ sĩ và cộng đồng sáng tạo nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật về sở hữu trí tuệ, chủ động thực hiện các biện pháp bảo vệ tài sản sáng tạo trên môi trường số, đồng thời nâng cao nhận thức xã hội trong việc sử dụng sản phẩm có bản quyền.

Phát triển sản phẩm văn hóa số trong bối cảnh hiện nay không chỉ là bài toán doanh thu hay mở rộng thị trường, mà còn là câu chuyện về cách một nền văn hóa khẳng định sự hiện diện của mình trong không gian xuyên biên giới. Khi đời sống tinh thần của công chúng, đặc biệt là người trẻ, ngày càng gắn với các nền tảng trực tuyến, việc chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành những sản phẩm sáng tạo có sức cạnh tranh trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Hiện diện bằng chính câu chuyện, biểu tượng, thẩm mỹ và hệ giá trị của mình trên các nền tảng, văn hóa Việt mới có cơ hội đi xa, góp phần định vị hình ảnh quốc gia và bồi đắp sức mạnh mềm trong thời đại mới.