Thực tế này đặt ra vấn đề cần nâng cao năng lực số, năng lực tự chủ văn hóa cho người dân, phát huy trách nhiệm cao hơn trong giữ gìn, bảo vệ, phát huy các giá trị mang “căn tính Việt”.

Gìn giữ nét độc đáo mang bản sắc dân tộc

Trong thời kỳ hội nhập quốc tế sâu rộng, bản sắc văn hóa đóng vai trò như một tấm áo giáp chống lại sự đồng hóa về văn hóa, đồng thời là yếu tố quan để nhận diện gương mặt quốc gia. Thách thức lớn nhất trong công tác quản trị văn hóa trên môi trường mạng hiện nay là phải bảo vệ, giữ gìn những nét độc đáo mang bản sắc dân tộc. Các giá trị riêng có này chính là nền tảng cho đổi mới sáng tạo, biến các giá trị phi vật thể thành sản phẩm hữu hình, vừa làm giàu có đời sống tinh thần của nhân dân vừa mang lại lợi ích kinh tế cho đất nước.

Văn hóa Việt những năm vừa qua không còn chỉ gói gọn trong công tác trùng tu, lưu trữ, bảo tồn như trước đây mà đang được tiếp cận như một hệ sinh thái bao gồm: Sáng tạo-số hóa-công nghệ. Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia thổi một luồng gió mới cho phát triển văn hóa. Công nghệ trở thành một hạ tầng quan trọng, là đòn bẩy thúc đẩy sáng tạo văn hóa.

Cùng với sự mở rộng vô biên của không gian mạng, không chỉ giới trí thức, nghệ sĩ, mà mọi công dân đều có thể tham gia thị trường văn hóa bằng việc sản xuất nội dung, sáng tạo, công bố sản phẩm. Nhờ các nền tảng số, nhiều nội dung mang bản sắc Việt đã đến với hàng triệu người xem trong nước và quốc tế, như MV của các nghệ sĩ Hòa Minzy (Bắc Bling), Đức Phúc (Phù Đổng Thiên Vương), Hoàng Thùy Linh (See tình)…

Các chương trình kỷ niệm 50 năm ngày thống nhất đất nước, 80 năm thành lập nước, các lễ hội văn hóa, lễ hội âm nhạc ứng dụng nhiều công nghệ hiện đại vào việc khai thác nét đẹp văn hóa truyền thống khiến “nức lòng” người xem và được lan truyền mạnh mẽ trên không gian mạng. Nhiều di sản được phục hồi, biến những giá trị tĩnh trở thành sống động, mang đậm hơi thở thời đại. Công nghệ được ví như một “xa lộ” đưa con người ngược về quá khứ, trải nghiệm khoảng “thời gian đã mất” để tường tận những vẻ đẹp mà tiền nhân đã sáng tạo ra...

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đáng ghi nhận, biểu hiện lệch chuẩn, phản văn hóa trên môi trường số vẫn còn. Nhiều nội dung phản cảm, cực đoan, xuyên tạc lịch sử, cổ súy văn hóa ngoại lai... đang gây ảnh hưởng tiêu cực đến tâm lý xã hội.

Bên cạnh những nghệ sĩ, người sáng tạo nội dung chân chính tôn vinh các nét đẹp bản sắc văn hóa Việt, không ít người, trong đó có cả các nghệ sĩ chuyên nghiệp đã sản xuất những nội dung có xu hướng thiên lệch, làm méo mó nhiều giá trị văn hóa, khiến dư luận bất bình.

Tình trạng này bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó chủ yếu do tâm lý chạy theo đám đông, đu “trend”, câu like, câu view của một số người được xem là “idol” mạng. Nguyên nhân nữa bắt nguồn từ sự thiếu hiểu biết về văn hóa, thiếu kiến thức về pháp luật của một bộ phận người tham gia mạng xã hội, gồm người sáng tạo và người thưởng thức văn hóa. Một số hiện tượng nghiêm trọng đến mức cơ quan chức năng phải vào cuộc, gỡ bỏ các sản phẩm có nội dung không lành mạnh, xử lý những cá nhân vi phạm.

Nâng cao“sức đề kháng” văn hóa

Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa của Bộ Chính trị nhấn mạnh “phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước”. Việc đưa văn hóa gắn kết, thấm sâu vào đời sống xã hội đòi hỏi phải tích hợp yếu tố văn hóa trong toàn bộ hệ sinh thái số. Không thể phủ nhận về mối liên hệ mật thiết giữa năng lực số và việc bảo vệ, giữ gìn bản sắc văn hóa trên môi trường mạng. Khi từng người dân có kiến thức về công nghệ, biết đánh giá, nhận diện, kiểm chứng và sử dụng thông tin phù hợp sẽ có xu hướng sử dụng mạng xã hội trách nhiệm hơn. Công dân có năng lực số chính là hạt nhân giữ gìn, bảo vệ bản sắc văn hóa Việt trên môi trường số.

Muốn nâng cao sức đề kháng văn hóa cho người dân, phải bắt đầu từ công tác giáo dục, đào tạo. Việc giáo dục cho mọi công dân, nhất là thế hệ trẻ về lòng tự hào dân tộc, kiến thức và tình yêu dành cho văn hóa, trách nhiệm trong phát ngôn, ứng xử, tinh thần đổi mới, sáng tạo sẽ là nền tảng định hình cách thức họ ứng xử trên môi trường số, cũng chính là thể hiện bản sắc văn hóa của người Việt. Năng lực số đóng vai trò nền tảng, còn tri thức văn hóa là tấm khiên giúp công dân khi tham gia môi trường số biết phân biệt, chọn lọc các giá trị văn hóa phù hợp để hưởng thụ và thực hành sáng tạo. Đồng thời giúp nhận diện các trào lưu phản văn hóa, dám lên tiếng bày tỏ quan điểm một cách thuyết phục để bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc mình.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Tuyết Nhung, Trường cao đẳng Văn hóa nghệ thuật Việt Bắc cho rằng, trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, việc “trồng người” không chỉ là đào tạo chuyên môn, mà còn là bồi dưỡng năng lực tự chủ văn hóa, khả năng thông tin và ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Cần tích hợp kiến thức về nhân văn số, đạo đức truyền thông, phân tích diễn ngôn số và di sản số vào chương trình đào tạo từ phổ thông đến đại học. Ở đây không chỉ là vấn đề cập nhật nội dung giảng dạy, mà là kiến tạo một “bộ lọc văn hóa” cho thế hệ kế cận. Chỉ khi được trang bị đồng thời cả năng lực công nghệ và chiều sâu nhân văn, thế hệ trẻ mới tự tin trở thành những chủ thể sáng tạo bản lĩnh, có trách nhiệm giữ gìn và bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc trên không gian mạng toàn cầu.

Trong xã hội số hiện nay, để bảo vệ bản sắc văn hóa, cần sự vào cuộc mạnh mẽ của giới tri thức nhân văn. Kiến thức khoa học xã hội và nhân văn phải trở thành hệ điều hành tư tưởng, định hướng cho quá trình kiến tạo bản sắc Việt trên không gian số. Bản sắc văn hóa dân tộc với cách hiểu là hệ thống các giá trị nền tảng, cần được phân tích, định nghĩa thấu đáo, thông qua giáo dục, truyền thông để tăng nhận thức cho người dân. Đây là một nhiệm vụ chiến lược liên quan đến chủ quyền văn hóa, gia tăng sức mạnh mềm quốc gia cũng như khả năng chủ động hội nhập của Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Các cơ quan chức năng cần hoàn thiện hành lang pháp lý và hệ thống quy tắc ứng xử để ngăn chặn sớm những nội dung xâm phạm giá trị văn hóa dân tộc, đồng thời cổ vũ, khuyến khích công dân có đóng góp trong sáng tạo, lan tỏa giá trị bản sắc văn hóa Việt trên môi trường mạng.