Ngày 19/6/2026, tại Hà Nội, UBND tỉnh Sơn La chính thức tổ chức chương trình "Tọa đàm và trải nghiệm không gian Cà phê Arabica Sơn La". Sự kiện quy tụ các đại biểu từ các cơ quan Trung ương, Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam, các nhà khoa học và cộng đồng doanh nghiệp. Đây là bước đi chiến lược nhằm quảng bá thương hiệu, đồng thời công bố sứ giả đại diện cho địa phương tham gia giải thưởng cà phê thế giới World Brewers Cup 2026 diễn ra tại Vương quốc Bỉ.

Phát biểu tại sự kiện, ông Nguyễn Thành Công - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Sơn La cho biết, diện tích cà phê bắt đầu được trồng rộng rãi từ năm 1980 khi toàn tỉnh mới chỉ có 278 ha. Đến nay, Sơn La tự hào trở thành thủ phủ cà phê Arabica lớn nhất cả nước với diện tích đạt 33.628 ha, được gieo trồng và phát triển tại 48 trên tổng số 75 xã của tỉnh. Toàn tỉnh cũng đã hình thành được 1.120 ha cà phê đặc sản.

Đóng vai trò mắt xích tiêu thụ, ông Đặng Đình Hà - Giám đốc Công ty Cổ phần Xuất nhập khẩu Coffee & Tea Việt Nam, đơn vị đang cung cấp ra thị trường các dòng sản phẩm chủ lực như cà phê đặc sản Honey, Espresso và cà phê phin giấy, chia sẻ mục tiêu thương mại hóa cụ thể: “Dự kiến trong năm tới, năm 2027, chúng tôi sẽ tiêu thụ khoảng 50 đến khoảng 70 tấn trên một năm cho sản phẩm Arabica Sơn La sang Azerbaijan, Canada và tới đây là Trung Quốc cũng như Hàn Quốc”.

Sự thành công của Arabica Sơn La không đến từ sự ngẫu nhiên, mà là sự sắp đặt hoàn hảo của địa lý và thổ nhưỡng. Nằm ở vĩ độ cao sát ngoại chí tuyến, Sơn La đón cái lạnh của gió mùa Đông Bắc sớm hơn miền Nam. Cái lạnh từ vĩ độ đã bù đắp cho độ cao địa hình (chỉ từ 600m - 1.200m), tạo ra chu kỳ nhiệt ôn đới hoàn hảo để quả chín chậm, tích đường sâu.

Đặc biệt, thay vì nền đất bazan như Tây Nguyên, cà phê Sơn La sinh trưởng trên nền đất feralit đỏ vàng phát triển trên đá phiến sét và đất feralit màu nâu đỏ phát triển trên đá vôi. Lòng đất dốc giàu khoáng vi lượng biến chất này chính là chất xúc tác tạo nên hương vị độc bản, được phân bổ dọc theo các dải xã trọng điểm.

Tại vùng lõi sản xuất hàng hóa, cây cà phê tập trung đậm đặc tại các xã đồi lượn sóng như Chiềng Mung, Chiềng Ban, Chiềng Dong, Hát Lót. Đây là nơi cung ứng sản lượng nhân Arabica lớn nhất cho toàn tỉnh nhờ kết cấu đất đá vôi tơi xốp, giữ dinh dưỡng tốt.

Dịch chuyển sang vùng dốc cao và lạnh sâu, diện tích canh tác chạy dọc theo các xã Phổng Lái, Bon Phặng, Muổi Nọi. Khí hậu lạnh sương đặc trưng tại đây giúp hạt cà phê có độ acid tự nhiên với vị chua thanh thoát rất cao, đặc biệt được thị trường Châu Âu ưa chuộng.

Cuối cùng, vùng cà phê đặc sản lâu đời nằm tại các xã thung lũng dốc Hua La, Chiềng Cọ, Chiềng Đen và đặc biệt là vùng giáp ranh Mường Chanh. Đây là tọa độ có biên độ nhiệt ngày và đêm khắc nghiệt nhất, dao động từ 10 đến 15 độ C khi ban ngày nắng nóng 27 - 28 độ C nhưng ban đêm nhiệt độ giảm mạnh xuống còn 16 - 17 độ C. Chính nét độc đáo này đã biến nơi đây thành địa bàn kết tinh những mẻ cà phê đặc sản hảo hạng nhất của Sơn La.

Trong thế giới cà phê chất lượng cao, người mua không chỉ hỏi về sản lượng bao nhiêu tấn, mà còn truy vấn về nguồn gốc, chiều sâu văn hóa bản địa, danh tính người trồng và phương thức canh tác. Đối với Arabica Sơn La, nếu khí hậu quyết định tiềm năng, thì người nông dân chính là người định đoạt chất lượng. Để kiến tạo nên những hạt cà phê đặc sản, người nông dân phải chấp nhận thu hoạch ít hơn, chăm sóc kỹ hơn và kiên nhẫn hơn rất nhiều.

Chia sẻ về hành trình dịch chuyển khó khăn này, bà Cầm Thị Mòn - Giám đốc HTX Aratay Coffee (đơn vị gồm 14 thành viên chuyên sơ chế, chế biến cà phê đặc sản) chia sẻ: “Trước đây, khi chưa thành lập hợp tác xã, bà con cũng chỉ thu hái cà phê tươi xô để bán. Thời điểm năm 2018, giá cả lúc đấy cũng chỉ 8.000 – 9.000 đồng/kg. Sự khác biệt lớn nhất là trước kia bà con hái cà phê xô, nhưng bây giờ đã biết hái quả cà phê chín chọn 100% để giữ được chất lượng. Đầu vào chọn quả chín hoàn toàn giúp sản phẩm tạo ra được hương hoa quả chín mọng đặc trưng, mang lại giá cả rất ổn định cho bà con. Để cà phê Sơn La đi xa hơn, sự đồng hành của doanh nghiệp, các sở, ban, ngành để cùng nhau gắn kết là điều quan trọng nhất”. Hành trình xây dựng hợp tác xã này có sự hỗ trợ của tổ chức CARE tại Việt Nam đối với các chị em phụ nữ dân tộc thiểu số, cùng sự sát cánh đồng hành của chính quyền địa phương, đặc biệt là Sở Nông nghiệp và Sở Môi trường tỉnh Sơn La.

Phân tích sâu về bức tranh toàn cầu, GS. TSKH Nguyễn Hữu Ninh, Chủ tịch Hội đồng quản lý Trung tâm Nghiên cứu, Giáo dục Môi trường và Phát triển (CERED) - Liên hiệp các Hội KH-KT Việt Nam (VUSTA) mang đến góc nhìn nông học - khí hậu nhấn mạnh: “Văn hóa cà phê dịch chuyển sang Châu Á rất nhanh. Ngày xưa tới Việt Nam hay các nước châu Á là hay uống trà, nhưng bây giờ sang Châu Á là có cả cà phê. Cho nên câu chuyện cà phê giờ đây không thể thiếu được cho đồ uống của thế giới nói chung và Châu Á nói riêng”.

Tuy nhiên, GS. TSKH Nguyễn Hữu Ninh cũng đưa ra cảnh báo về cà phê arabica, đó là loại rất đặc biệt, đòi hỏi nhiệt độ và chất lượng cực kỳ khắt khe. Theo kịch bản biến đổi khí hậu đã được dự đoán, nhiệt độ toàn cầu đang tăng nhanh, khiến diện tích trồng Arabica thế giới đến năm 2050 có xu hướng bị thu hẹp lại, đi kèm với sâu bệnh nhiều hơn.

Ở phân khúc cao cấp, người tiêu dùng không chỉ thưởng thức hương vị thuần túy mà còn có nhu cầu kết nối cảm xúc với con người, vùng đất phía sau hành trình hạt cà phê đi qua. Bà Hoàng Thị Hường - Giám đốc Công ty TNHH Wechacha nhận định: “Chúng ta có thể có phương thức sản xuất giống nhau, nhưng không thể có một vùng đất giống nhau. Văn hóa, con người, cách thức con người sống hài hòa với vùng đất đó tại vĩ độ địa lý này luôn là duy nhất trên thế giới. Bà con đã dùng toàn bộ tri thức đó để chăm sóc, nuôi dưỡng từng hạt cà phê. Thúc đẩy thị trường sản phẩm cà phê Sơn La đến các quán đặc sản thực chất là quá trình giới thiệu văn hóa, bản sắc và con người Sơn La. Chúng ta dùng mỗi hạt cà phê như một sứ giả kể câu chuyện về vùng đất của mình. Đưa cà phê như một sản phẩm văn hóa là chặng hành trình của cả cộng đồng”.

Đặc biệt, giá trị bản sắc của hạt Arabica Sơn La còn mở ra tầm nhìn chiến lược mới về ngành công nghiệp không khói cho địa phương. Ông Nguyễn Thành Công nhấn mạnh: “Tọa đàm hôm nay chúng ta nói về hương vị cà phê Arabica nhưng cũng chính là nói về phát triển du lịch bền vững. Các quý vị đến đây, chúng ta trải nghiệm, chúng ta cảm nhận hương vị cà phê Arabica cũng là cảm nhận về du lịch, cảm nhận về mảnh đất và con người Sơn La.”

Sự đồng hành của Top 5 Hoa hậu du lịch Dân tộc Việt Nam năm 2025 tại sự kiện, cùng việc công bố nhà vô địch Vietnam National Brewers Cup 2025 - nghệ nhân Trần Đức Thắng làm sứ giả đại diện mang hạt cà phê Arabica Sơn La sang Bỉ tranh tài tại cuộc thi pha chế thế giới World Brewers Cup 2026, là những minh chứng sắc nét cho chiến lược này.

Việc kết hợp chặt chẽ giữa nhà nông, nhà khoa học, doanh nghiệp và chính quyền chính là chìa khóa để Arabica Sơn La nâng tầm giá trị. Với đểm tựa vững chắc này, thủ phủ cà phê vùng cao không chỉ giữ vững quy mô lớn nhất Việt Nam, mà sẽ chính thức ghi danh thành công thương hiệu đặc sản sinh thái độc tôn trên thị trường toàn cầu./.