Biến tiềm năng thành nguồn lực

Trong thời đại của kỷ nguyên số, các dự án số hóa hiện vật, xây dựng cơ sở dữ liệu di sản, bảo tàng trực tuyến, ứng dụng thực tế ảo trong tham quan di tích… đang giúp công chúng tiếp cận di sản theo những cách thức sinh động và hấp dẫn hơn. Không còn bị hạn chế như trước đây. Bên cạnh đó, sự tham gia của giới trẻ đang mang đến nhiều tín hiệu tích cực. Những dự án phục dựng cổ phục, các sản phẩm âm nhạc khai thác chất liệu dân gian, các bộ phim lấy cảm hứng từ lịch sử, những chiến dịch truyền thông trên nền tảng số hay các hoạt động sáng tạo nội dung về văn hóa truyền thống đã góp phần đưa di sản đến gần hơn với đời sống đương đại.

Điều đó cho thấy bảo tồn di sản ngày nay không chỉ dừng lại ở việc gìn giữ những gì đã có mà còn là quá trình làm cho các giá trị ấy tiếp tục hiện diện, thích ứng và đóng góp vào sự phát triển của xã hội.

Nhìn nhận về xu hướng và những thay đổi tích cực trong di sản, GS.TS Từ Thị Loan - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa Thăng Long cho rằng: Chúng ta đang sống trong “kỷ nguyên mới” với những thay đổi lớn lao trong mọi mặt chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, mang lại nhiều cơ hội để văn hóa Việt Nam phát triển mạnh mẽ. Nhiều kết quả khả quan trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể của Việt Nam được ghi danh ở tầm quốc gia và quốc tế. Nhiều chương trình phục dựng lễ hội, bảo tồn nghệ thuật truyền thống, phát triển du lịch văn hóa được triển khai hiệu quả; nhận thức của xã hội về vai trò của văn hóa và di sản ngày càng được nâng cao.

“Sự tham gia của giới trẻ, các doanh nghiệp sáng tạo, các nền tảng công nghệ và truyền thông số đang mở ra nhiều phương thức mới để kể câu chuyện văn hóa Việt Nam bằng ngôn ngữ hiện đại. Những chương trình nghệ thuật kết hợp công nghệ trình chiếu, thực tế ảo, những dự án số hóa di sản, những sản phẩm thời trang, âm nhạc, điện ảnh lấy cảm hứng từ văn hóa truyền thống. Hay những chiến dịch truyền thông sáng tạo trên nền tảng số đã cho thấy khả năng thích ứng và lan tỏa mạnh mẽ của di sản trong đời sống hôm nay”, GS Từ Thị Loan nói.

Để di sản đồng hành cùng tương lai

Bên cạnh những cơ hội rộng mở, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản cũng đang đối mặt với không ít thách thức. Đó là nguy cơ mai một của nhiều loại hình di sản văn hóa phi vật thể. Tại không ít địa phương, các nghệ nhân cao tuổi đang dần vắng bóng trong khi lực lượng kế cận lại ít. Nhiều nghề thủ công truyền thống gặp khó khăn trong việc duy trì sản xuất, tìm đầu ra cho sản phẩm. Một số loại hình nghệ thuật dân gian đứng trước nguy cơ thu hẹp không gian thực hành khi đời sống xã hội thay đổi.

Trong quá trình khai thác di sản phục vụ du lịch và phát triển kinh tế, xuất hiện tình trạng chạy theo lợi nhuận, làm mất đi giá trị nguyên bản của các không gian văn hóa truyền thống. Một số lễ hội bị biến tướng, một số hoạt động văn hóa bị sân khấu hóa quá mức, làm mất đi ý nghĩa vốn có.

Cộng với du nhập mạnh mẽ của các sản phẩm văn hóa ngoại lai cũng đặt ra yêu cầu phải tăng cường sức đề kháng văn hóa trong cộng đồng. Nếu thiếu sự định hướng phù hợp, khoảng cách giữa thế hệ trẻ với các giá trị truyền thống có thể ngày càng lớn hơn.

GS.TS Từ Thị Loan cho rằng: Mỗi di sản là một câu chuyện của dân tộc. Mỗi giá trị văn hóa truyền thống là kết tinh của trí tuệ, đạo lý và tâm hồn Việt Nam qua nhiều thế hệ. Giữ gìn di sản không chỉ là trách nhiệm đối với quá khứ mà còn là trách nhiệm đối với tương lai; không chỉ là bảo vệ những gì cha ông để lại mà còn là trao truyền cho thế hệ mai sau niềm tự hào, bản lĩnh và căn cốt văn hóa dân tộc.

Theo bà Loan, di sản chỉ thực sự sống khi được cộng đồng gìn giữ, thực hành và sáng tạo tiếp nối. Bảo tồn di sản không có nghĩa là “đóng khung” di sản trong bảo tàng, hay lưu giữ một cách tĩnh tại, mà phải làm cho di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại bằng những hình thức mới, phù hợp với nhu cầu và nhịp sống của xã hội hiện đại.

Khi quá khứ được kết nối với hiện tại bằng những phương thức phù hợp, di sản sẽ không chỉ là ký ức của dân tộc mà còn trở thành nguồn lực quan trọng cho sự phát triển của đất nước trong tương lai.