Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, trước yêu cầu cấp bách của cách mạng miền Nam, hàng vạn cán bộ đi B đã âm thầm vượt Trường Sơn vào chiến trường công tác và chiến đấu.

Khác với lực lượng quân đội trực tiếp chiến đấu trên mặt trận, cán bộ đi B là lực lượng dân sự. Đó là hàng vạn cán bộ, đảng viên cùng đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ, chuyên gia và công nhân kỹ thuật thuộc mọi lĩnh vực đang công tác tại các cơ quan ở miền Bắc.

Trong số đó, có rất nhiều cán bộ, chiến sĩ, đồng bào miền Nam đã tập kết ra Bắc học tập, lao động và công tác sau Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954. Họ mang theo niềm tin son sắt vào sự nghiệp cách mạng, gác lại gia đình, công việc và tuổi thanh xuân để vào miền Nam làm nhiệm vụ, góp phần vào sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước.

Trước khi lên đường, để bảo đảm yêu cầu tuyệt đối bí mật, các cán bộ đi B đã gửi lại toàn bộ hồ sơ cá nhân, giấy tờ tùy thân và kỷ vật tại Ủy ban Thống nhất của Chính phủ.

Hơn 72.000 hồ sơ, kỷ vật của cán bộ đi B thuộc 89 tỉnh, thành phố (theo địa giới hành chính các thời kỳ giai đoạn 1945 - 1975) đang được gìn giữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III. Đây là một trong những khối tài liệu lưu trữ quốc gia có giá trị đặc biệt, không chỉ phục vụ nghiên cứu lịch sử mà còn là nguồn tư liệu gốc vô giá để xác minh, giải quyết chế độ, chính sách đối với người có công với cách mạng.

Khối tài liệu đặc biệt này bao gồm: hồ sơ cán bộ, đơn tình nguyện, thư từ, nhật ký, ảnh gia đình, thẻ Đảng, sổ Đoàn, huân chương, huy chương, giấy khen, bằng khen cùng nhiều giấy tờ và tài sản cá nhân khác. Mỗi trang giấy ố vàng, mỗi bức ảnh sờn góc không chỉ là chứng tích lịch sử của một thời kỳ khói lửa, mà còn lưu giữ vẹn nguyên ký ức, tình cảm, hoài bão và dấu ấn cuộc đời của những con người đã dâng hiến cả tuổi trẻ cho độc lập dân tộc.

Trải qua thăng trầm của lịch sử, khối hồ sơ, kỷ vật này hiện được bàn giao, bảo quản nghiêm ngặt tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III (Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước, Bộ Nội vụ).

Nhận thức rõ trách nhiệm đối với lịch sử và những người đã cống hiến cho cách mạng, trong nhiều năm qua, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước đã đẩy mạnh số hóa toàn bộ khối hồ sơ cán bộ đi B, xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thống tra cứu trực tuyến tại địa chỉ https://www.luutru.gov.vn/hosodiB/, tạo điều kiện để người dân, thân nhân cán bộ đi B và các cơ quan chức năng tra cứu, xác minh thông tin.

Đồng thời, Cục đã phối hợp chặt chẽ với các địa phương rà soát, chuyển giao danh mục và bản sao hồ sơ phục vụ công tác xác minh thân nhân, giải quyết chế độ chính sách đối với người có công với cách mạng cũng như trao trả hồ sơ, kỷ vật. 

Đối với kỷ vật gốc, do yêu cầu nghiêm ngặt phải bảo đảm xác định đúng chủ nhân hoặc thân nhân hợp pháp trước khi bàn giao, Trung tâm Lưu trữ quốc gia III đến nay đã trực tiếp trao trả kỷ vật gốc cho 65 trường hợp; đồng thời phối hợp trao trả vàng và kỷ vật cho 150 cán bộ đi B và thân nhân tại các Hội nghị tri ân người có công toàn quốc và các hoạt động tri ân nhân Ngày Thương binh - Liệt sĩ hằng năm.

Đặc biệt, trong quá trình triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm tập trung tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin theo chỉ đạo của Ban chỉ đạo Trung ương, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước đã tích cực phối hợp với các cơ quan, địa phương khai thác, cung cấp hồ sơ, tài liệu lưu trữ phục vụ xác minh thông tin liệt sĩ, thân nhân người có công và kết nối, trao trả hồ sơ, kỷ vật. Đây cũng là một trong những nguồn tư liệu quan trọng góp phần hỗ trợ thực hiện hiệu quả công tác tri ân người có công với cách mạng.

Tuy nhiên, sau hơn nửa thế kỷ, hành trình đưa những hồ sơ, kỷ vật ấy trở về với chủ nhân và gia đình vẫn còn nhiều trăn trở. Nhiều cán bộ đi B đã anh dũng hy sinh hoặc đã từ trần sau chiến tranh. Thông tin về thân nhân, nơi cư trú thay đổi qua nhiều thập kỷ; địa giới hành chính cũng có nhiều điều chỉnh, gây không ít khó khăn cho công tác xác minh. Nhưng điều day dứt hơn cả là đến nay vẫn còn nhiều gia đình, nhiều người con, người cháu của cán bộ đi B chưa hề biết rằng hồ sơ, kỷ vật của người thân mình vẫn đang được gìn giữ cẩn trọng tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, lặng lẽ chờ ngày được trở về.

Qua đó, trong thời gian tới, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước sẽ đẩy mạnh tuyên truyền, lan tỏa thông tin về khối hồ sơ, kỷ vật của cán bộ đi B; giới thiệu các câu chuyện, tư liệu có giá trị lịch sử, nhân văn; đồng thời góp phần cung cấp, kết nối thông tin phục vụ công tác xác minh thân nhân liệt sĩ, người có công với cách mạng và Chiến dịch 500 ngày đêm.

Mỗi thông tin được lan tỏa sẽ giúp thêm một gia đình tìm lại ký ức của người thân sau nhiều thập kỷ. Mỗi hồ sơ, mỗi kỷ vật được trao trả không chỉ là sự trở về của một tài liệu lưu trữ mà còn là sự trở về của ký ức, góp phần thực hiện đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", "Đền ơn đáp nghĩa" và tri ân những người đã cống hiến, hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc./.