Phấn đấu tỷ lệ người dân đọc sách thường xuyên đạt 80%

Xác định phát triển văn hóa đọc là nền tảng quan trọng trong việc xây dựng xã hội học tập, coi tri thức là nguồn lực nội sinh, động lực then chốt thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững đất nước, việc phát triển văn hóa đọc cần được coi là trách nhiệm của toàn xã hội, hướng tới xây dựng văn hóa đọc bền vững ở mỗi con người, từng gia đình, trường học, cơ quan, tổ chức và cộng đồng.

Cùng với đó, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch luôn chú trọng thực hiện chuyển đổi số toàn diện trong hoạt động thư viện; ưu tiên đầu tư phát triển hạ tầng kỹ thuật, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung và tài liệu số liên thông; đổi mới phương thức phục vụ dựa trên nền tảng công nghệ hiện đại nhằm tối ưu hóa khả năng tiếp cận thông tin của người sử dụng, hướng tới hình thành hệ sinh thái dữ liệu số liên thông và dùng chung trong toàn hệ thống thư viện. Đồng thời, bảo đảm quyền tiếp cận công bằng, thuận lợi đối với sách, thông tin và tri thức cho mọi tầng lớp nhân dân; khắc phục sự chênh lệch về hưởng thụ văn hóa đọc giữa các vùng, miền của đất nước.

Trên cơ sở cách tiếp cận đó, đến năm 2030, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đặt mục tiêu xây dựng và phát triển thói quen, kỹ năng đọc sách; nâng cao khả năng tiếp cận, sử dụng thông tin, tri thức của người dân thông qua hạ tầng số và các không gian đọc linh hoạt. Qua đó, xây dựng một hệ sinh thái tri thức mở, hiện đại và bình đẳng, nơi việc đọc không chỉ là tiếp nhận thông tin mà còn là nền tảng để tự học tập suốt đời. Phấn đấu tỷ lệ người dân đọc sách thường xuyên đạt 80%.

Mạng lưới tủ sách cộng đồng số, mô hình thư viện mở và không gian đọc linh hoạt cũng sẽ từng bước được thiết lập tại 34 tỉnh, thành phố.

Đối với khu vực đô thị, mục tiêu đặt ra là 80% người dân có thói quen đọc sách, có kỹ năng tiếp nhận và sử dụng thông tin, tri thức; mức hưởng thụ bình quân đạt 2 bản sách/người dân trong hệ thống thư viện công cộng và trung bình mỗi người đọc 4 cuốn sách/năm.

Tại khu vực nông thôn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, hải đảo và biên giới, phấn đấu 50% người dân hình thành thói quen đọc sách và kỹ năng tiếp nhận, sử dụng thông tin, tri thức; mức hưởng thụ bình quân đạt một bản sách/người và trung bình mỗi người đọc 2 cuốn sách/năm.

Chuyển đổi số tiếp tục là một trong những mục tiêu trọng tâm. Đến năm 2030, tỷ lệ người dân sử dụng dịch vụ thư viện số được định hướng đạt 50% tại đô thị và 30% tại khu vực nông thôn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, hải đảo, biên giới. Đồng thời, phấn đấu 100% thư viện công cộng cấp tỉnh hoàn thiện số hóa tài liệu địa chí và tích hợp vào Thư viện số quốc gia.

Định hướng đến năm 2045 là chuyển đổi từ “Văn hóa đọc” sang “Văn hóa Tri thức số”; các chỉ tiêu phát triển thư viện và văn hóa đọc tiếp tục được duy trì và phát huy. Mạng lưới thư viện số được xây dựng bảo đảm khả năng tích hợp, liên thông, chia sẻ dữ liệu số; thư viện, không gian đọc được thiết kế mở, thân thiện và linh hoạt; thư viện trở thành “Trung tâm Sáng tạo và Kết nối Tri thức”. Người dân hình thành thói quen đọc, kỹ năng tiếp cận, sử dụng thông tin, tư duy phản biện và thẩm định nguồn tin.

Xây dựng Chương trình văn hóa đọc trong cộng đồng

Theo Hướng dẫn, trên cơ sở kế thừa những kết quả đã đạt được trong giai đoạn 2017-2025 và bổ sung các nội dung mới phù hợp với tình hình thực tiễn, xu thế phát triển của xã hội, các bộ, ngành Trung ương và địa phương sẽ chủ động rà soát, đánh giá và quyết định việc xây dựng Chương trình văn hóa đọc trong cộng đồng phù hợp với chức năng, nhiệm vụ.

Việc xây dựng Chương trình văn hóa đọc trong cộng đồng phải được chi tiết theo từng giai đoạn. Mỗi bộ, ngành Trung ương và địa phương có thể xác định các chỉ tiêu cụ thể; xác định nhiệm vụ trọng tâm, xây dựng lộ trình triển khai và kiểm tra, giám sát việc thực hiện Chương trình.

Việc phát triển văn hóa đọc được gắn với triển khai các chương trình, đề án, dự án có liên quan trong lĩnh vực văn hóa, giáo dục, khoa học, đổi mới sáng tạo, quốc phòng, an ninh...; đồng thời gắn với việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo.

Cùng với đó, đẩy mạnh và nâng cao chất lượng các hoạt động phát triển văn hóa đọc nhằm đưa văn hóa đọc lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng; tối ưu hóa việc kết nối, liên thông, chia sẻ tài nguyên thông tin giữa các thư viện trong cùng hệ thống, các thư viện ngoài hệ thống và với thư viện số quốc gia.

Các cơ quan, đơn vị phối hợp chặt chẽ với các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp và các tổ chức khác trong triển khai thực hiện Chương trình, bảo đảm phù hợp với chức năng, nhiệm vụ, tình hình thực tiễn của mỗi cơ quan, đơn vị; tích cực huy động và sử dụng có hiệu quả mọi nguồn lực xã hội tham gia xây dựng Chương trình, cùng chung tay phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng.

Xây dựng tủ sách cộng đồng số

Tủ sách cộng đồng số là mô hình lưu trữ, quản lý và cung cấp tài nguyên thông tin dưới dạng dữ liệu điện tử, lấy cộng đồng làm trung tâm, phục vụ miễn phí hoặc giúp cộng đồng dễ dàng tiếp cận thông qua kết nối Internet và các thiết bị công nghệ như điện thoại thông minh, máy tính bảng, máy tính.

Tủ sách cộng đồng số hoạt động như một “thư viện thu nhỏ trên không gian mạng”, cho phép nhiều người cùng truy cập và đọc một cuốn sách tại cùng một thời điểm, góp phần xóa bỏ khoảng cách vùng miền khi người dân ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo có thể truy cập tủ sách cộng đồng số như người dân ở khu vực đô thị.

Tùy theo điều kiện thực tế, các địa phương nghiên cứu xây dựng thí điểm tủ sách cộng đồng số nhằm phát triển văn hóa đọc, nâng cao trải nghiệm tương tác của người dân với sách; từng bước hình thành dữ liệu và nội dung số có khả năng kết nối, chia sẻ và khai thác liên thông giữa các mô hình tủ sách cộng đồng số, thư viện công cộng các cấp, cơ sở giáo dục và các nền tảng số ở địa phương.

Trên cơ sở đó, rà soát, nhân rộng mô hình tủ sách cộng đồng số trong những năm tiếp theo, qua đó tối ưu hóa nguồn tài nguyên thông tin, nguồn lực đầu tư, nâng cao hiệu quả phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng và công tác quản lý thư viện trên địa bàn.

Việc triển khai xây dựng tủ sách cộng đồng số cần bảo đảm các yêu cầu cơ bản về giao diện; quản lý và tổ chức tài nguyên thông tin; hỗ trợ định dạng tài liệu; tìm kiếm và truy cập; thẩm định bản quyền và bảo vệ dữ liệu người sử dụng.

Trong thực tế triển khai, tủ sách cộng đồng số được xây dựng dưới dạng mô hình kết hợp giữa môi trường số và điểm tiếp cận vật lý nhằm giúp người dân ở mọi lứa tuổi, khu vực có thể tiếp cận dễ dàng. Các cơ quan, đơn vị, tổ chức nghiên cứu thực tiễn và quyết định hình thức triển khai phù hợp theo các mô hình hiệu quả hiện nay như: trạm đọc quét mã QR; ứng dụng đọc trực tuyến; góc đọc sách số; xe thư viện lưu động đa phương tiện.

Để vận hành hiệu quả tủ sách cộng đồng số, cơ quan, đơn vị, tổ chức cần khảo sát nhu cầu nghiên cứu, học tập, giải trí và thị hiếu đọc sách của cộng đồng để xây dựng “kho sách số” dựa trên nguyên tắc “Đa dạng - Thiết thực - Chuẩn hóa - Bản sắc”. Có thể xây dựng tủ sách số chuyên đề như sức khỏe và đời sống, khởi nghiệp sáng tạo, bạn của nhà nông, bộ tài liệu luyện thi... hoặc tủ sách số tổng hợp.

Xây dựng mô hình thư viện mở

Việc xây dựng mô hình thư viện mở cần hướng tới tối ưu hóa khả năng tiếp cận tri thức bằng cách xóa bỏ tối đa các rào cản về không gian, thủ tục hành chính như phí thẻ, thủ tục mượn trả, giờ mở cửa và các rào cản công nghệ đối với người sử dụng. Thư viện mở tập trung vào trải nghiệm tự do, tính tự giác của người sử dụng, khả năng tương tác và sự linh hoạt của thư viện.

Các địa phương nghiên cứu, đổi mới hoạt động thư viện theo hướng mở rộng không gian tiếp cận và trải nghiệm sử dụng thư viện trong cộng đồng thông qua các hoạt động trưng bày, triển lãm chuyên đề, hoạt động khuyến đọc tại phố đi bộ, quảng trường, công viên, trường học, trung tâm văn hóa và các không gian công cộng phù hợp, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, văn hóa đọc của người dân.

Tùy theo điều kiện thực tế, các bộ, ngành và địa phương có thể từng bước phát triển các dịch vụ thông tin - thư viện trên không gian số và không gian tương tác trực tuyến. Các thư viện xây dựng chuyên trang, nền tảng số giới thiệu các triển lãm số; tổ chức câu lạc bộ đọc sách online, hội thảo chuyên đề trực tuyến, các buổi hướng dẫn kỹ năng thông tin...; ưu tiên tổ chức các hoạt động tương tác với sách và văn hóa đọc cho thanh thiếu niên, học sinh, sinh viên.

Việc triển khai xây dựng mô hình thư viện mở cần hướng đến các mục tiêu cơ bản: giúp độc giả tiếp cận tài nguyên thông tin một cách nhanh nhất, bình đẳng và thuận tiện nhất thông qua hệ thống giá sách mở, tài nguyên số và thủ tục mượn trả tự động; kích thích cảm hứng và thúc đẩy thói quen đọc sách chủ động.

Bên cạnh đó, hiện đại hóa quy trình vận hành thông qua tự động hóa các khâu mượn, trả, kiểm kê và quản lý an ninh bằng công nghệ RFID, mã vạch, tem/chỉ từ, OPAC, giúp giảm thiểu tối đa các thủ tục hành chính thủ công. Việc ứng dụng các giải pháp công nghệ cũng góp phần tối ưu hóa nguồn nhân lực, giải phóng thủ thư khỏi những công việc lặp đi lặp lại như thủ tục cho mượn, trả sách; đồng thời từng bước chuyển vai trò của người làm công tác thư viện từ người quản lý sách sang người kết nối tri thức, tư vấn thông tin và tổ chức hoạt động khuyến đọc.

Đối với cộng đồng, thư viện mở đóng vai trò là điểm đến giao lưu văn hóa, trao đổi thông tin, tri thức và sinh hoạt cộng đồng thân thiện; xây dựng môi trường học tập suốt đời, đáp ứng nhu cầu đa dạng của nhiều nhóm đối tượng độc giả khác nhau như học sinh, sinh viên, cán bộ, người dân; đồng thời kết nối và chia sẻ tài nguyên thông tin với các hệ thống thư viện khác thông qua kho tài nguyên số dùng chung và tài nguyên truy cập mở.

Việc xây dựng thư viện mở cần được triển khai theo lộ trình từ cơ bản đến nâng cao, tránh đầu tư dàn trải, hình thức hoặc vượt quá nhu cầu thực tế.

Xây dựng không gian đọc linh hoạt

Cùng với các mô hình thư viện, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đưa ra hướng dẫn về xây dựng không gian đọc linh hoạt. Theo đó, không gian đọc được thành lập khuyến khích bảo đảm các tiêu chí: có ít nhất 300 bản sách; có đối tượng phục vụ phù hợp với mục tiêu hoạt động của không gian đọc; có diện tích, hạ tầng bảo đảm việc bảo quản tài nguyên thông tin và phục vụ người sử dụng; không ảnh hưởng tới trật tự, an toàn giao thông, bảo đảm vệ sinh môi trường và cảnh quan; bảo đảm trang thiết bị an ninh, an toàn và phòng cháy, chữa cháy; có người quản lý không gian đọc; có nội quy phù hợp với đối tượng phục vụ của không gian đọc.

Các tổ chức, cá nhân và cộng đồng vận hành không gian đọc theo nguyên tắc tự quản, tự chịu trách nhiệm. Không gian đọc được hỗ trợ, hướng dẫn về chuyên môn, nghiệp vụ và được tạo điều kiện tiếp nhận tài nguyên thông tin, tiện ích thư viện luân chuyển từ thư viện công cộng trên địa bàn.

Cùng với sự gia tăng nhu cầu sử dụng thư viện, các không gian đọc ở cơ sở cũng cần chuyển dịch từ không gian đọc sách truyền thống, chủ yếu phục vụ đọc sách, mượn - trả sách, sang không gian đọc linh hoạt theo hướng kết hợp nhiều hoạt động, với phương châm lấy người sử dụng làm trung tâm và trọng tâm hướng đến cộng đồng.

Không gian đọc linh hoạt bảo đảm tính linh hoạt cao, với nội thất thường là bàn ghế di động, có thể sắp xếp lại dễ dàng để chuyển đổi từ phòng đọc yên tĩnh thành nơi tổ chức hội thảo, triển lãm, giao lưu nghệ thuật hoặc sinh hoạt cộng đồng.

Các không gian đọc linh hoạt trong cộng đồng góp phần phát triển năng lực tự học và tư duy sáng tạo thông qua môi trường đọc đa dạng, từ không gian yên tĩnh đến thảo luận nhóm, không gian công nghệ, giúp người sử dụng phát triển khả năng tự nghiên cứu, làm việc nhóm và sáng tạo nội dung.

Không gian đọc linh hoạt có thể được thiết kế bao gồm: không gian đọc riêng hoặc không gian chung theo nhóm; các trang thiết bị, tiện ích; sự hỗ trợ của người làm công tác thư viện, cộng tác viên hoặc tình nguyện viên; tăng cường hoạt động khuyến đọc, dịch vụ trải nghiệm, tương tác với sách hoặc đa dịch vụ trong một không gian mở, liên kết với cộng đồng.

Tùy vào điều kiện thực tiễn về kinh phí, diện tích, đối tượng phục vụ, các bộ, ngành và địa phương có thể xây dựng mới hoặc cải tạo các không gian sẵn có thành không gian đọc linh hoạt theo hướng tiếp cận sáng tạo và tối ưu hóa, như cải tạo các không gian công cộng, hành chính; mô hình hóa không gian đọc linh hoạt trong trường học và công sở; xã hội hóa và kết hợp mô hình dịch vụ.

Trường hợp không gian đọc thuộc đối tượng điều chỉnh của Nghị định thì phải đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật; các mô hình khác chỉ là hình thức tổ chức hoạt động đọc, thực hiện theo pháp luật chuyên ngành có liên quan.

Cùng với đó, phát huy tối đa nguồn lực xã hội từ các cơ quan, đơn vị, tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp, đoàn thể và cộng đồng thông qua việc ủng hộ địa điểm, không gian vật lý; tài trợ kinh phí; hỗ trợ công nghệ, tài nguyên thông tin và tham gia trực tiếp vào công tác quản lý, vận hành hiệu quả, bền vững các không gian đọc linh hoạt trong cộng đồng.

Thông qua việc xây dựng Chương trình văn hóa đọc trong cộng đồng, triển khai xây dựng tủ sách cộng đồng số và các mô hình thư viện mở, không gian đọc linh hoạt tại khu vực đô thị và nông thôn sẽ góp phần mở rộng cơ hội tiếp cận sách, thông tin và tri thức cho người dân. Qua đó, từng bước hình thành thói quen, kỹ năng đọc, nâng cao khả năng tiếp cận và sử dụng thông tin, đồng thời thúc đẩy chuyển đổi số trong hoạt động thư viện, hướng tới xây dựng hệ sinh thái tri thức mở, hiện đại, bình đẳng và phát triển văn hóa đọc bền vững trong cộng đồng./.