Khi xiếc và cải lương cùng kể một câu chuyện

Vở diễn “Trần Nhân Tông” là tác phẩm do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đặt hàng, được Liên đoàn Xiếc Việt Nam phối hợp với Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam thực hiện. Đây là lần thứ ba hai đơn vị phối hợp dàn dựng một tác phẩm kết hợp xiếc và cải lương, sau “Cây gậy thần” và “Thượng Thiên Thánh Mẫu”.

Nếu ở những tác phẩm trước, hai đơn vị từng bước tìm kiếm phương thức kết hợp, thì với “Trần Nhân Tông”, ê-kíp sáng tạo tiếp tục đẩy xa hơn yêu cầu này: không để xiếc và cải lương tồn tại như hai phần ghép nối, mà cùng tham gia vào một chỉnh thể sân khấu.

Vở diễn do NSND Tống Toàn Thắng, Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam và NSƯT Trần Quang Khải phối hợp đạo diễn, dựa trên kịch bản của Tiến sĩ Bùi Hữu Dược; chuyển thể cải lương NSƯT Phan Ngọc Chi; thiết kế sân khấu NSND Đạt Tăng; sáng tác và dàn dựng âm nhạc NSND Huỳnh Tú; biên đạo múa Thạc sĩ Nguyễn Thị Tuyết Minh; phục trang NSƯT Trương Minh Hùng.

Tác phẩm tái hiện hành trình cuộc đời Đức vua – Phật hoàng Trần Nhân Tông: từ khi sinh ra, trưởng thành, lên ngôi Hoàng đế, lãnh đạo quân dân Đại Việt chiến thắng giặc Nguyên – Mông, đến hành trình nhường ngôi, xuất gia tu hành và trở thành Đệ nhất Tổ sư Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử

Mỗi lớp diễn đều được ê-kíp tính toán kỹ lưỡng, chắt lọc những chi tiết tinh túy, đắt giá nhất để đưa lên sân khấu, bảo đảm cô đọng mà vẫn giàu chiều sâu cảm xúc và tư tưởng.

Trong đó, cải lương phát huy thế mạnh về lời ca, âm nhạc, tự sự và diễn biến nội tâm. Xiếc mở rộng không gian biểu đạt bằng hình thể, chuyển động, kỹ thuật và những màn trình diễn có sức hút thị giác. Múa, âm nhạc, ánh sáng, mỹ thuật sân khấu cùng tham gia tạo nên một ngôn ngữ tổng hợp.

Điểm quan trọng là xiếc không đứng bên ngoài câu chuyện để trình diễn những tiết mục độc lập. Các kỹ thuật xiếc được đặt trong mạch kịch, phục vụ việc tái hiện nhân vật, không gian và sự kiện.

Đưa lịch sử lên sân khấu bằng ngôn ngữ trực quan

Với NSƯT Trần Quang Khải, “Trần Nhân Tông” có ý nghĩa đặc biệt khi đây là tác phẩm đầu tay của anh trên cương vị đạo diễn. Trước đó, năm 2015, anh từng hóa thân thành nhân vật Trần Nhân Tông trong vở “Vua Phật”. Đến năm 2022, trong quá trình học đạo diễn sân khấu tại Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội, anh tiếp tục dàn dựng “Vua Phật” dưới hình thức cải lương kết hợp xiếc.

Từ những trải nghiệm đó, ở “Trần Nhân Tông”, ê-kíp lựa chọn cách tinh lọc câu chuyện, tập trung vào những lát cắt tiêu biểu, đồng thời tăng cường ngôn ngữ biểu đạt, tính trực quan và yếu tố giải trí để tác phẩm có thể tiếp cận nhiều nhóm công chúng hơn.

Một trong những thử thách của ê-kíp là sân khấu vuông - không gian có những hạn chế nhất định về chiều cao và biên độ chuyển động. Thay vì xem đó là điểm bất lợi, các nghệ sĩ lựa chọn cách tổ chức không gian đa tầng, khai thác mạnh những tiết mục trên cao để mở rộng biên độ biểu diễn.

Hoạt cảnh Trần Nhân Tông ra đời kết hợp với kỹ thuật đu dây trên cao tạo nên một hình ảnh giàu tính biểu tượng. Những lớp diễn đánh giặc sử dụng nhào lộn, cầu bật, tạo nhịp điệu mạnh mẽ. Hoạt cảnh chợ quê kết hợp các tiết mục thăng bằng trên con lăn, tạo sắc thái đời thường.

Đáng chú ý, xiếc thú với khỉ, dê, lợn… cũng được đưa vào một số lớp diễn nhằm tái hiện không gian làng quê, xóm chợ và thiên nhiên. Đây vừa là một lựa chọn tạo hình, vừa tăng yếu tố giải trí, giúp những lớp diễn lịch sử trở nên gần gũi hơn.

Hệ thống bục, đế sân khấu có thể di chuyển linh hoạt cùng màn hình LED, cảnh trí và các thành phần mỹ thuật tạo nên một không gian liên tục biến đổi. Cùng một sân khấu nhưng có thể chuyển hóa thành cung điện, chiến trường, làng quê hay không gian núi rừng.

Đặc biệt, những không gian mang tính biểu tượng như Ngọa Vân, Yên Tử được xử lý bằng sự kết hợp của xiếc, cải lương, âm nhạc, múa, ánh sáng và hình ảnh, tạo nên những lớp cảnh giàu tính thị giác.

Theo Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam NSND Tống Toàn Thắng, đây mới là bước khởi đầu cho hướng phát triển những vở diễn – sân khấu tổng hợp quy mô lớn. Từ những thử nghiệm của “Trần Nhân Tông”, các công nghệ như 3D Mapping, Hologram có thể tiếp tục được nghiên cứu và ứng dụng sâu hơn trong tương lai, nhất là ở những lớp diễn có tính biểu tượng, tâm linh.

Để lịch sử đến gần hơn với khán giả trẻ

Một trong những yêu cầu đặt ra với “Trần Nhân Tông” là làm sao kể được câu chuyện lịch sử mà không tạo cảm giác nặng nề, xa cách với khán giả đương đại.

Tác phẩm vì thế lựa chọn tinh thần giải trí, trực quan, dễ tiếp cận, hướng tới nhiều đối tượng, trong đó có khán giả trẻ - nhóm công chúng có thể chưa quen với cải lương hoặc xiếc truyền thống.

Lịch sử trong vở diễn không được đặt thành những mốc sự kiện cần ghi nhớ, mà được chuyển hóa thành câu chuyện về con người, đất nước, tình cảm, lựa chọn và những giá trị tinh thần.

Những cảnh nhà vua cùng các bô lão và quân dân thể hiện quyết tâm chống giặc tạo nên hình ảnh về sức mạnh đoàn kết. Sự kết hợp giữa lời ca, âm nhạc và chuyển động sân khấu giúp tinh thần yêu nước được truyền tải bằng cảm xúc thay vì những lời thuyết minh trực tiếp.

NSND Tống Toàn Thắng cho biết: “Không chỉ với khán giả trong nước, vở diễn cũng thu hút nhiều khán giả quốc tế. Dù không hiểu toàn bộ lời ca, họ vẫn có thể theo dõi mạch truyện, cảm nhận sự sôi nổi, xúc động và những giá trị tác phẩm chuyển tải. Điều này cho thấy ưu thế của ngôn ngữ hình thể trong việc đưa câu chuyện mang bản sắc Việt vượt qua rào cản ngôn ngữ và văn hóa”.

Đây cũng là ưu thế của ngôn ngữ sân khấu tổng hợp. Nếu cải lương có khả năng đi sâu vào nội tâm nhân vật, thì xiếc và hình thể lại có khả năng kể chuyện bằng hình ảnh. Từ đó, nghệ thuật truyền thống có thêm một phương thức để vượt qua rào cản ngôn ngữ, đưa những câu chuyện và giá trị văn hóa Việt Nam đến gần hơn với công chúng.

Không dừng lại ở 16 suất diễn

Điểm đáng chú ý hơn cả nằm ở chặng đường sau những suất diễn đầu tiên.

“Trần Nhân Tông” là tác phẩm do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đặt hàng. Việc hoàn thành và đưa tác phẩm lên sân khấu là yêu cầu chuyên môn. Nhưng sau khi hoàn thành nhiệm vụ đó, Liên đoàn Xiếc Việt Nam và Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam tiếp tục lựa chọn hướng đi khác: đưa tác phẩm vào đời sống biểu diễn, bán vé, tìm kiếm công chúng và nghiên cứu khả năng phát triển lâu dài.

Từ tháng 12/2025 đến tháng 8/2026, vở diễn đã có 16 buổi biểu diễn, thu hút hơn 3000 khán giả. Đây được xem khoảng thời gian để ê-kíp kiểm nghiệm trực tiếp tác phẩm trong thực tế: khán giả đón nhận câu chuyện ra sao, lớp diễn nào tạo hiệu ứng tốt, những yếu tố nào cần điều chỉnh và công nghệ có thể tham gia sâu đến đâu vào quá trình kể chuyện.

Sau 16 suất diễn này, tác phẩm không được xem là đã hoàn tất ở phiên bản hiện tại. Liên đoàn Xiếc Việt Nam dự kiến sẽ tiếp tục nâng cấp sân khấu, đầu tư thêm cho vở diễn và bổ sung các giải pháp công nghệ trước khi đưa tác phẩm trở lại vào năm 2027.

Cách làm này cho thấy sự chuyển biến trong tư duy hoạt động của đơn vị nghệ thuật công lập: tác phẩm không dừng lại ở việc hoàn thành nhiệm vụ đặt hàng hay những suất diễn đầu tiên, mà tiếp tục được khai thác, bán vé, hoàn thiện và đầu tư trở lại. Khi có đời sống biểu diễn, một tác phẩm có thể trở thành nguồn lực để tiếp tục nuôi dưỡng sáng tạo nghệ thuật.

Với “Trần Nhân Tông”, từ một câu chuyện lịch sử, các nghệ sĩ tìm kiếm cách kể mới; từ một tác phẩm được đặt hàng, hai đơn vị tiếp tục tạo dựng đời sống cho tác phẩm. Đây cũng là hướng tiếp cận cần thiết đối với nghệ thuật truyền thống: giữ vững giá trị cốt lõi nhưng chủ động đổi mới cách thể hiện, mở rộng công chúng và tìm kiếm những phương thức phù hợp để tác phẩm có thể sống lâu hơn trên sân khấu./.