Xây dựng nền tảng dữ liệu văn hóa số đồng bộ, liên thông

Trong tiến trình chuyển đổi số, dữ liệu không chỉ phục vụ quản lý, lưu trữ mà còn trở thành nguồn tài nguyên để phát triển sản phẩm, dịch vụ. Đối với lĩnh vực văn hóa, việc tổ chức, kết nối và khai thác khối lượng lớn di sản, hiện vật, tư liệu và các giá trị sáng tạo có ý nghĩa quan trọng trong bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa.

Trên cơ sở đó, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTTDL) đã ban hành Quyết định về việc giao nhiệm vụ nghiên cứu, xây dựng và triển khai Đề án Kho dữ liệu văn hóa số quốc gia, hướng tới tổ chức, quản lý, vận hành và phát triển nguồn dữ liệu văn hóa trên môi trường số.

Theo Quyết định, Kho dữ liệu được định hướng xây dựng theo mô hình kiến trúc tổng thể gồm 5 lớp: hạ tầng số; nền tảng Kho dữ liệu văn hóa số và các nền tảng cơ sở dữ liệu; nền tảng tích hợp, chia sẻ dữ liệu; phần mềm ứng dụng; dữ liệu số.

Với cấu trúc này, Kho dữ liệu không chỉ tập hợp, lưu trữ thông tin mà còn hướng tới kết nối, chia sẻ và khai thác tài nguyên phục vụ nhiều nhu cầu. Sự kết hợp giữa hạ tầng, nền tảng dữ liệu và phần mềm ứng dụng tạo cơ sở từng bước hình thành hệ thống dữ liệu văn hóa số đồng bộ, liên thông trên phạm vi toàn quốc.

Trong giai đoạn đầu, Kho dữ liệu ưu tiên nguồn dữ liệu số về di sản văn hóa, bao gồm hiện vật, bảo vật, tư liệu và các tài nguyên số thuộc phạm vi quản lý của các bảo tàng. Đây là nguồn tài nguyên có giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, đồng thời có tiềm năng ứng dụng trong nghiên cứu, giáo dục, giới thiệu và quảng bá văn hóa.

Việc lựa chọn, chuẩn hóa và tích hợp dữ liệu cần bảo đảm tính thống nhất, chính xác, khả năng khai thác, đồng thời đáp ứng yêu cầu về tính nguyên bản, quyền sở hữu trí tuệ và các quyền có liên quan. Hiệu quả sử dụng vì vậy phụ thuộc không chỉ vào số lượng tài nguyên được số hóa mà còn ở chất lượng, độ tin cậy và khả năng kết nối thông tin.

Kho dữ liệu văn hóa số quốc gia được kỳ vọng trở thành một cấu phần quan trọng của hạ tầng dữ liệu ngành VHTTDL, góp phần chuyển từ số hóa, lưu trữ tài nguyên sang tổ chức, kết nối và khai thác dữ liệu hiệu quả.

Ứng dụng công nghệ, mở rộng khả năng khai thác giá trị văn hóa

Trên nền tảng dữ liệu được tổ chức và chuẩn hóa, công nghệ mở ra những phương thức mới để phát huy giá trị tài nguyên văn hóa. Mối liên hệ này thể hiện trong định hướng nghiên cứu, phát triển công nghệ chiến lược của Bộ VHTTDL, đặc biệt là nhiệm vụ thuộc lĩnh vực công nghiệp văn hóa với ba nền tảng: bản sao số văn hóa, không gian văn hóa số và phim trường số.

Đối với nền tảng bản sao số văn hóa, công nghệ cho phép tái hiện các đối tượng và giá trị văn hóa dưới hình thức số, bổ sung phương thức nghiên cứu, giới thiệu và tiếp cận di sản. Chất lượng dữ liệu đầu vào, từ thông tin về nguồn gốc, đặc điểm đến giá trị gắn với từng di sản, giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm tính khoa học, lịch sử và văn hóa của quá trình tái hiện. Nguồn dữ liệu được chuẩn hóa, quản lý và kết nối có thể tạo thuận lợi cho phát triển các ứng dụng bản sao số, đưa di sản đến gần công chúng.

Nền tảng không gian văn hóa số mở ra khả năng giới thiệu tài nguyên văn hóa trong những môi trường trải nghiệm mới, kết hợp thông tin, hình ảnh và các phương thức tương tác. Trong đó, dữ liệu cung cấp nguồn nội dung, còn công nghệ tạo phương thức thể hiện, góp phần mở rộng khả năng tiếp cận di sản và phát triển sản phẩm phục vụ nhu cầu tìm hiểu, học tập, trải nghiệm.

Với nền tảng phim trường số, tài nguyên văn hóa được số hóa có thể trở thành chất liệu cho nghiên cứu, thiết kế và sáng tạo nội dung. Dữ liệu về di sản, kiến trúc, không gian văn hóa và các giá trị nghệ thuật, khi được khai thác phù hợp, có thể hỗ trợ xây dựng bối cảnh, phát triển ý tưởng và sản xuất sản phẩm công nghiệp văn hóa.

Dù có yêu cầu công nghệ khác nhau, cả ba nền tảng đều cho thấy tiềm năng chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành chất liệu sáng tạo trên môi trường số. Sự kết hợp giữa nội dung sáng tạo, công nghệ và thị trường tạo thêm cơ hội hình thành các sản phẩm, dịch vụ có giá trị gia tăng.

Khả năng khai thác dữ liệu còn có ý nghĩa đối với các nhiệm vụ công nghệ chiến lược trong du lịch và nghệ thuật biểu diễn. Trong lĩnh vực du lịch, Bộ VHTTDL đã đề xuất nghiên cứu, phát triển nền tảng quản trị, nền tảng dữ liệu lớn và trợ lý ảo đa ngôn ngữ thuyết minh tự động phục vụ phát triển kinh tế du lịch.

Dữ liệu về di sản và tài nguyên văn hóa có thể cung cấp thông tin phục vụ giới thiệu điểm đến, xây dựng nội dung thuyết minh và phát triển sản phẩm du lịch gắn với văn hóa. Khi được chuẩn hóa, kết nối phù hợp, nguồn dữ liệu này có khả năng hỗ trợ các ứng dụng số, nâng cao chất lượng dịch vụ và mở rộng trải nghiệm của du khách.

Ở lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, nhiệm vụ nghiên cứu, làm chủ công nghệ lõi và phát triển nền tảng công nghệ số phục vụ nghệ thuật biểu diễn đa phương tiện ngoài trời hướng tới đổi mới phương thức sáng tạo, tổ chức và trình diễn. Sự kết hợp giữa nội dung nghệ thuật với công nghệ mở ra những hình thức biểu diễn mới, nâng cao trải nghiệm của công chúng.

Các định hướng trên cho thấy yêu cầu gắn phát triển hạ tầng dữ liệu với năng lực nghiên cứu, ứng dụng và làm chủ công nghệ. Dữ liệu được chuẩn hóa, kết nối là điều kiện để công nghệ khai thác hiệu quả tài nguyên văn hóa; sự phát triển của các ứng dụng đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn về chất lượng và khả năng chia sẻ dữ liệu.

Hiệu quả chuyển đổi số vì vậy cần thể hiện ở khả năng chuyển hóa nguồn lực dữ liệu và công nghệ thành giá trị phục vụ công chúng. Xây dựng Kho dữ liệu văn hóa số quốc gia góp phần đặt nền móng cho quá trình này, từ số hóa để lưu giữ, kết nối để khai thác đến ứng dụng công nghệ nhằm tạo ra sản phẩm, dịch vụ và giá trị mới./.