Ngày 9/9, tại Nhà hát TP.HCM, Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM phối hợp với Văn phòng UNESCO tại Việt Nam, Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam (VFDA), Công ty BHD tổ chức tọa đàm chuyên đề “Phát triển Công nghiệp Văn hóa và Điện ảnh gắn với Du lịch và Bảo tồn Di sản - Thực tiễn từ phim Hộ linh tráng sĩ và cơ hội phát triển của TP.HCM - Thành phố sáng tạo Điện ảnh được UNESCO công nhận”.

Toạ đàm mở ra không gia kết nối giữa các nhà quản lý, chuyên gia, nhà nghiên cứu và những người làm điện ảnh từ đó làm rõ khả năng chuyển hóa nguồn lực di sản thành chất liệu sáng tạo; đồng thời gợi mở những giải pháp để TP.HCM phát huy lợi thế về con người, thị trường, không gian đô thị và kết nối quốc tế, từng bước xây dựng hệ sinh thái công nghiệp điện ảnh.

Đánh thức nguồn lực di sản bằng điện ảnh

Một trong những vấn đề được đặt ra tại tọa đàm là khả năng đưa di sản, những câu chuyện lịch sử vào đời sống đương đại thông qua ngôn ngữ điện ảnh, từ đó tạo thêm giá trị văn hóa và mở rộng khả năng tiếp cận công chúng.

Câu chuyện được nhìn từ thực tiễn sản xuất “Hộ linh tráng sĩ” - dự án điện ảnh khai thác lịch sử, văn hóa Việt Nam thế kỷ X.

Theo bà Ngô Thị Bích Hạnh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam, Phó Chủ tịch Công ty BHD ( đơn vị sản xuất phim Hộ linh tráng sĩ), hành trình đưa lịch sử và di sản vào một tác phẩm điện ảnh là hành trình đòi hỏi nhiều nguồn lực gắn với sự kiên trì vượt bậc. Để phục dựng một phân cảnh ngắn trên màn ảnh, những người làm phim phải trải qua thời gian dài nghiên cứu tỉ mỉ từng chi tiết nhỏ nhất từ phục trang, kiến trúc, phong tục, nghi lễ đến các sinh hoạt dân gian thường nhật.

Bà Ngô Thị Bích Hạnh cho biết, có những hình ảnh chỉ xuất hiện vài giây trên màn ảnh nhưng phía sau là một quá trình nghiên cứu công phu. Chẳng hạn, từ vài dòng kịch bản mô tả một lễ hội Trung thu, đoàn phim phải tìm hiểu lễ hội thời kỳ đó diễn ra như thế nào, người dân vui chơi ra sao, hình thức múa lân, hàng quán, ăn uống thế nào... Từng chi tiết được ghép lại để tái hiện một không gian lịch sử đủ sức thuyết phục người xem.

“Làm di sản và văn hóa không thể ngắn hạn được, mà phải rất kiên tâm và rất bình tĩnh. Một khung hình chỉ xuất hiện vài giây nhưng đằng sau đó là hàng trăm mảnh ghép lịch sử cần được nghiên cứu và tái hiện chính xác.” -  bà Ngô Thị Bích Hạnh nhấn mạnh.

Điều đáng chú ý, theo bà Ngô Thị Bích Hạnh, dù bộ phim được quay tại Ninh Bình nhưng toàn bộ bộ phận điều hành sản xuất đặt tại TP.HCM và khoảng 80% nhân sự tham gia dự án đến từ TP.HCM. Điều này khẳng định thế mạnh vượt trội của thành phố trong việc cung ứng nguồn nhân lực chất lượng cao và năng lực hậu kỳ, sản xuất cho ngành điện ảnh cả nước.

Ở góc độ mỹ thuật và thiết kế, Nhà thiết kế Sĩ Hoàng nhìn nhận, đưa lịch sử lên màn ảnh không chỉ là câu chuyện tái hiện chính xác.

Theo ông, thách thức lớn nhất của nhà làm phim là tôn trọng sự thật lịch sử nhưng phải chuyển hóa được chất liệu ấy thành ngôn ngữ thị giác hấp dẫn công chúng hiện đại. Sự chính xác không chỉ nằm ở kiểu dáng trang phục mà còn ở niên đại, chất liệu, màu sắc, hoa văn, không gian sống, thậm chí phong thái của con người trong từng thời kỳ. Một chi tiết sai nếu được thể hiện thuyết phục trên màn ảnh có thể khiến công chúng mặc nhiên xem đó là sự thật lịch sử.

“Nguyên tắc quan trọng là không làm mới di sản bằng cách thay đổi bản chất của nó, mà làm mới bằng cách chúng ta kể câu chuyện của di sản.” - Nhà thiết kế Sĩ Hoàng nhấn mạnh.

Đồng thời cho rằng, khi tính chân thực của lịch sử gặp được sức sáng tạo của nghệ thuật, người xem không chỉ nhìn thấy người xưa mặc gì, sử dụng vật dụng gì mà còn có thể cảm nhận được đời sống và tinh thần của một thời đại. Khi ấy, di sản mới thực sự có cơ hội bước từ quá khứ vào đời sống hôm nay.

Đồng quan điểm, TS. Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP.HCM nhìn nhận, đây cũng chính là thách thức lớn đối với những bộ phim khai thác lịch sử xa xưa.

Theo TS. Nguyễn Thị Hậu, với những giai đoạn lịch sử xa xưa, nguồn tư liệu về đời sống thường nhật, trang phục còn hạn chế và nhiều vấn đề vẫn tồn tại những cách nhìn khác nhau. Vì vậy, người sáng tạo cần cẩn trọng, có trách nhiệm với lịch sử, nhưng đồng thời phải tìm được phương thức nghệ thuật phù hợp để đưa di sản đến gần hơn với công chúng.

Điều này cũng cho thấy tiềm năng của điện ảnh trong việc tạo ra một vòng đời mới cho di sản. Khi những giá trị lịch sử, văn hóa được kể bằng ngôn ngữ nghệ thuật hấp dẫn, di sản không chỉ được lưu giữ mà còn có thể trở thành nguồn lực cho sáng tạo, giáo dục, quảng bá văn hóa và du lịch.

Kiến tạo hệ sinh thái cho công nghiệp điện ảnh

Từ thực tiễn bộ phim “Hộ linh tráng sĩ” cho thấy sự công phu khi đưa di sản vào một tác phẩm điện ảnh thì ở một góc độ khác toạ đàm, bài toán được đặt ra là làm thế nào để ngày càng có nhiều tác phẩm điện ảnh tương tự được hình thành.

NSND Nguyễn Thị Thanh Thúy, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM khẳng định, danh hiệu Thành phố sáng tạo Điện ảnh UNESCO vừa là vinh dự lớn vừa là trách nhiệm đòi hỏi thành phố phải hành động ngay để thực hiện các cam kết quốc tế.

Trong không gian phát triển mới, TP.HCM sở hữu hệ thống di sản văn hóa vật thể, phi vật thể phong phú, cùng nhiều nguồn tài nguyên văn hóa. Vấn đề không chỉ là bảo tồn mà phải làm cho những giá trị ấy tiếp tục sống trong đời sống hiện đại.

Theo Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, thành phố đang từng bước cụ thể hóa các cam kết bằng những chương trình và giải pháp cụ thể, trong đó có phát triển không gian văn hóa phục vụ cộng đồng và hoạt động sáng tạo.

Trong đó, Công viên cảng Nhà Rồng - Khánh Hội đang chuẩn bị khánh thành; thành phố cũng hướng tới hình thành hệ thống không gian văn hóa dọc hai bờ sông Sài Gòn. Những không gian này không chỉ phục vụ đời sống văn hóa cộng đồng mà còn mở thêm điều kiện cho hoạt động sáng tạo và quảng bá hình ảnh thành phố.

Một định hướng đáng chú ý khác là đưa điện ảnh vào học đường. Ngay trong năm học 2026-2027, TP.HCM định hướng triển khai các hoạt động giúp học sinh tiếp cận và hiểu hơn các loại hình nghệ thuật, trong đó có điện ảnh. Đây không chỉ là giáo dục nghệ thuật mà còn là bước chuẩn bị căn cơ để hình thành thế hệ công chúng tinh hoa, làm nền tảng cho thị trường điện ảnh bền vững trong tương lai.

Bên cạnh đó, thành phố đang tập trung tháo gỡ "điểm nghẽn" về thủ tục hành chính cho các đoàn làm phim. TP.HCM hướng tới thành lập Trung tâm cung ứng dịch vụ sản xuất phim và Văn phòng Điện ảnh một cửa nhằm tạo cơ chế liên thông, hỗ trợ tối đa cho các nhà sản xuất trong và ngoài nước khi đến thành phố quay phim.

Tham gia Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO mở ra cơ hội lớn để TP.HCM kết nối sâu rộng với điện ảnh thế giới. Bà Phạm Thị Thanh Hường, Trưởng Ban Văn hóa, Văn phòng UNESCO tại Việt Nam nhận định, TP.HCM là một thành viên mới trong mạng lưới các thành phố điện ảnh nhưng sở hữu tiềm năng rất lớn. Điều quan trọng là thành phố phải biết tận dụng mạng lưới để biến kết nối quốc tế thành nguồn lực cho phát triển.

Bà Phạm Thị Thanh Hường nhấn mạnh, "Nguồn lực quốc tế không phải chỉ là nguồn lực về tài chính” mà đó còn là kinh nghiệm sản xuất, công nghệ, nguồn nhân lực, phát triển thị trường và những ngành công nghiệp hỗ trợ trong toàn bộ chuỗi giá trị điện ảnh".

Đại diện UNESCO cũng gợi mở hướng nghiên cứu mô hình đồng sản xuất, tạo điều kiện để những công đoạn của các dự án điện ảnh quốc tế có thể được thực hiện tại Việt Nam. Khi đó, TP.HCM có cơ hội thu hút không chỉ nguồn vốn mà cả công nghệ, kinh nghiệm, chuyên gia, các nhóm sáng tạo quốc tế; đồng thời tạo điều kiện để nguồn nhân lực của thành phố tham gia sâu hơn vào chuỗi sản xuất điện ảnh toàn cầu.

Từ những vấn đề được đặt ra tại tọa đàm có thể thấy, dư địa phát triển công nghiệp điện ảnh của TP.HCM không chỉ nằm ở quy mô thị trường hay số lượng tác phẩm. Quan trọng hơn là khả năng kết nối di sản - sáng tạo - sản xuất - công chúng - du lịch - hợp tác quốc tế thành một hệ sinh thái. Khi các nguồn lực được kết nối hiệu quả, điện ảnh không chỉ tạo ra tác phẩm mà còn góp phần quảng bá di sản, điểm đến và đưa nguồn nhân lực thành phố tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.