Người dân là chủ thể 

Cách trung tâm Hà Nội khoảng 60 km, bản Mường Cốc, xã Mỹ Đức, mở ra một không gian bán sơn địa với hồ Bai Bó, những cánh đồng lúa, đầm sen, núi đá vôi và bản làng của đồng bào Mường. Từ những giá trị vốn có của cảnh quan và đời sống, mô hình du lịch cộng đồng đang được hình thành, đưa du khách đến gần hơn với thiên nhiên, văn hóa và con người địa phương.

Đến Mường Cốc, du khách có thể lựa chọn một hành trình chậm để “chạm vào bình yên”. Đi dạo qua những cánh đồng và đầm sen, ngắm núi đá vôi, tìm hiểu mô hình VAC tại Gió Núi Farmstay hay thưởng thức những món ăn được chế biến theo cách truyền thống của người Mường. Những hoạt động tưởng như bình dị lại tạo nên sự khác biệt cho một chuyến đi, bởi du khách không chỉ đứng ngoài quan sát mà có cơ hội trực tiếp tham gia vào không gian sống của cộng đồng.

Ở đó, một bữa cơm không chỉ là trải nghiệm ẩm thực. Những món ăn truyền thống, cách chế biến, cách bày món và câu chuyện phía sau mỗi món ăn đều có thể trở thành một phần của hành trình khám phá văn hóa. Ông Phạm Đức Ngọc – Trưởng phòng Văn hoá – xã hội xã Mỹ Đức cho biết, du lịch Mường Cốc được định hướng theo mô hình du lịch cộng đồng, lấy người dân làm chủ thể, trực tiếp tham gia tổ chức và thụ hưởng lợi ích từ du lịch. Địa phương tập trung khai thác cảnh quan, các giá trị văn hóa, văn nghệ, lễ hội và những sản phẩm sẵn có để tạo trải nghiệm chân phương cho du khách.

Từ câu chuyện Mường Cốc, có thể thấy tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng của Hà Nội không chỉ nằm ở những điểm đến đã được biết đến rộng rãi mà còn ở các khu vực ven đô, nơi vẫn lưu giữ cảnh quan, không gian sinh thái và đời sống văn hóa nông thôn.

Theo ông Phạm Hải Quỳnh - Viện trưởng Viện Phát triển du lịch châu Á, các khu vực ven đô Hà Nội đang sở hữu tiềm năng phát triển du lịch. Với lợi thế về cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp, không khí trong lành, những vùng này đặc biệt phù hợp cho các hoạt động du lịch sinh thái và nghỉ dưỡng cuối tuần. Bên cạnh đó, hệ thống làng nghề truyền thống cùng phong tục tập quán đậm đà bản sắc địa phương là yếu tố hấp dẫn, mở ra cơ hội cho du khách tìm hiểu đời sống văn hóa nông thôn. Các hoạt động như tham quan trang trại, trải nghiệm công việc đồng áng, hay hòa mình vào các lễ hội địa phương đã và đang trở thành điểm nhấn độc đáo, thu hút ngày càng nhiều du khách.

Cùng với Mường Cốc, Hà Nội có nhiều không gian văn hóa phát triển du lịch dựa trên chính những giá trị do cộng đồng gìn giữ. Tại làng nghề gốm Bát Tràng, nghề truyền thống được kết nối với hoạt động tham quan và trải nghiệm. Du khách không chỉ tìm hiểu lịch sử làng nghề, ngắm các sản phẩm gốm mà còn có thể trực tiếp tiếp cận với quá trình tạo ra sản phẩm. Qua đó, nghề truyền thống được đưa đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Trong khi đó, làng cổ Đường Lâm lại mang đến một câu chuyện khác về mối quan hệ giữa bảo tồn di sản và đời sống cư dân. Những ngôi nhà cổ, đường làng, cảnh quan, ẩm thực và nếp sống truyền thống không tồn tại tách biệt mà gắn với cuộc sống của người dân. Chính đời sống ấy tạo nên sức hấp dẫn riêng của điểm đến, đồng thời đặt ra yêu cầu hài hòa giữa bảo tồn không gian di sản và phát triển du lịch.

Hoàn thiện hạ tầng, nâng chất sản phẩm

Du lịch cộng đồng, xét đến cùng, không chỉ là việc đưa du khách về làng, bản hay những không gian văn hóa truyền thống. Cốt lõi của mô hình này là sự tham gia thực chất của cộng đồng.

Song để du lịch cộng đồng phát triển, bảo tồn văn hóa thôi chưa đủ. Cộng đồng cần có điều kiện để tham gia một cách thực chất, từ tổ chức hoạt động, cung cấp dịch vụ đến hưởng lợi từ nguồn thu. Đồng thời, những yếu tố về cơ sở lưu trú, môi trường, giao thông, kỹ năng phục vụ và cơ chế đầu tư cũng cần được từng bước hoàn thiện.

Theo ông Phạm Hải Quỳnh, hạ tầng giao thông, điện nước và các dịch vụ thiết yếu cho du khách cần được cải thiện. Đồng thời, người dân địa phương nên được đào tạo về kỹ năng làm du lịch.

Đây cũng là những vấn đề đang được đặt ra tại Mường Cốc. Theo ông Phạm Đức Ngọc, khó khăn hiện nay là phát triển hệ thống homestay vừa mang bản sắc cộng đồng, vừa đáp ứng yêu cầu về chất lượng dịch vụ. Để giải quyết, địa phương sẽ tăng cường kêu gọi doanh nghiệp đầu tư, đồng thời từng bước tháo gỡ những vấn đề liên quan đến cơ chế, đất đai, môi trường.

Một mô hình du lịch cộng đồng hiệu quả không nên chỉ được đo bằng số lượng du khách hay doanh thu, mà còn cần nhìn vào khả năng duy trì sinh kế, bảo vệ môi trường sống, gìn giữ bản sắc và trao truyền văn hóa cho thế hệ sau. Quan trọng hơn, người dân phải được tham gia vào quá trình quyết định cách thức khai thác những giá trị của chính cộng đồng mình.

Nhìn từ góc độ doanh nghiệp, Giám đốc Travelogy Vũ Văn Tuyên cho rằng, tài nguyên của du lịch ven đô Hà Nội không chỉ là cánh đồng, làng quê hay cảnh quan, mà chính là con người và đời sống văn hóa đang tồn tại trong những không gian đó. Vấn đề là làm sao biến những giá trị ấy thành sản phẩm chuyên nghiệp nhưng không làm mất đi sự chân thật. Khi chính quyền kiến tạo tốt, doanh nghiệp kết nối được thị trường và người dân thực sự được hưởng lợi, du lịch sẽ trở thành một động lực mới cho kinh tế nông thôn.

Hà Nội có nhiều dư địa phát triển du lịch cộng đồng nhờ hệ thống làng cổ, làng nghề, không gian văn hóa truyền thống và cảnh quan nông thôn phong phú. Khi người dân có thể tạo sinh kế từ những giá trị văn hóa của quê hương, du lịch không chỉ đưa du khách đến với di sản mà còn tạo thêm nguồn lực để cộng đồng gìn giữ, thực hành và trao truyền các giá trị ấy. Đây là nền tảng để du lịch cộng đồng trở thành cầu nối giữa bảo tồn di sản, phát triển sinh kế và gìn giữ bản sắc văn hóa.