Buổi tọa đàm do Ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội tổ chức thu hút sự tham dự của nhiều chuyên gia, nhà nghiên cứu, luật gia và đại diện các Cục Xuất bản, in và phát hành, Hội xuất bản, nhà xuất bản và một số đơn vị phát hành sách trên cả nước.

Luật Xuất bản hiện hành đã bộc lộ nhiều hạn chế

Chủ trì buổi tọa đàm, ông Đặng Xuân Phương, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho biết, hiện nay, Ban Văn hóa và Xã hội đang lấy ý kiến cho dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản (do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì, xây dựng). Việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản sẽ giúp kiến tạo môi trường thuận lợi để hoạt động xuất bản phát triển theo hướng chuyên nghiệp, nhân văn và hiện đại.

Theo ông Phương, ngành xuất bản đã có những đóng góp quan trọng vào sự phát triển chung của đất nước. Tuy nhiên, Luật Xuất bản (năm 2012) sau 14 năm vận hành đã bộc lộ nhiều hạn chế, không còn theo kịp sự thay đổi nhanh chóng của tình hình kinh tế - xã hội.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội nhìn nhận, bối cảnh hiện nay đã xuất hiện nhiều lĩnh vực mới như thị trường xuất bản số, thương mại điện tử và các mô hình kinh doanh nội dung số. Sự phát triển của internet, điện thoại thông minh cùng các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI) đã tạo ra một khoảng cách rất lớn giữa quy định pháp luật và thực tế thị trường xuất bản.

Trước tình hình đó, Ban Bí thư đã ban hành Chỉ thị về lĩnh vực xuất bản, đặt ra yêu cầu phải sửa đổi, bổ sung luật nhằm tăng cường sự lãnh đạo của Đảng và tháo gỡ những "điểm nghẽn" đang tồn tại. Do đó, ông Đặng Xuân Phương đề nghị nghiên cứu kỹ việc thể chế hóa mô hình tập đoàn truyền thông xuất bản để đáp ứng yêu cầu phát triển mới; Xem xét các cơ chế của Nhà nước để hỗ trợ hoạt động xuất bản, in và phát hành trong tình hình mới.

Bên cạnh đó, cho ý kiến để thúc đẩy xuất bản điện tử. Đặc biệt, cần tập trung vào các loại hình như audiobook (sách nói), các nền tảng trung gian phát hành và vấn đề chuyển đổi số trong ngành. Song song đó, cần giải pháp để đơn giản hóa các thủ tục hành chính, đồng thời chú trọng phát triển văn hóa đọc và hội nhập quốc tế.

Tại buổi tọa đàm, ông Đinh Tiến Dũng, Phó Cục trưởng Cục Xuất bản, in và Phát hành (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã báo cáo một số nội dung lớn, cơ bản của dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản.

Theo đánh giá của Cục Xuất bản, in và Phát hành, sau hơn một thập kỷ đi vào đời sống, Luật Xuất bản 2012 đã xuất hiện nhiều bất cập tập trung vào ba nhóm vấn đề chính.

Thứ nhất, một số nội dung quản lý Nhà nước và chính sách chưa theo kịp thực tiễn phát sinh, như: quy định về cơ quan chủ quản, liên kết xuất bản, quản lý cơ sở trung gian phát hành và các quy định về phòng chống in lậu, xâm phạm bản quyền.

Thứ hai, các thủ tục hành chính và việc phân cấp, phân quyền hiện nay không còn phù hợp với mô hình chính quyền địa phương tinh gọn và yêu cầu cải cách hành chính, chuyển đổi số.

Thứ ba, luật hiện hành chưa điều chỉnh kịp thời các vấn đề mới phát sinh như xuất bản và phát hành trên môi trường số, các nền tảng phân phối nội dung và mô hình tổ hợp xuất bản truyền thông.

Theo ông Dũng, quá trình sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản lần này sẽ tập trung vào nhiều điểm mới. Trong đó, có 16 điều được sửa đổi nhằm cắt giảm thủ tục, đẩy mạnh phân cấp và phân quyền minh bạch. Dự thảo cũng đề xuất thay thế một số cụm từ trong các quy định cụ thể để phù hợp với thực tế quản lý địa phương.

Ngoài ra, dự án luật cũng tập trung thể chế hóa các quy định về xuất bản, phát hành trên nền tảng số và các hình thức kinh doanh mới trong chuỗi giá trị xuất bản.

Tạo hành lang phát triển cho ngành xuất bản

Đóng góp ý kiến, ông Nguyễn Ngọc Hồi, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh cho biết, thành phố đang cụ thể hóa Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị và các Nghị quyết của Chính phủ về phát triển văn hóa. Một trong những mục tiêu trọng tâm là xây dựng thói quen và kỹ năng đọc, đảm bảo quyền tiếp cận tri thức của người dân thông qua các mô hình thư viện mở và không gian đọc linh hoạt.

Đáng chú ý, bên cạnh việc phát triển "không gian lõi" là các đường sách hiện hữu, TP Hồ Chí Minh đang tập trung mở rộng các không gian văn hóa đọc đến gần hơn với các khu vực cư dân như: khu chung cư, nhà trọ công nhân, các bệnh viện và trường học. Đây được xem là bước đi đột phá để biến văn hóa đọc trở thành một phần thiết yếu trong đời sống sinh hoạt của người dân thành phố.

Theo ông Hồi, với vai trò là trung tâm kinh tế, văn hóa lớn, TP Hồ Chí Minh hiện được xem là "cái nôi" của nền xuất bản hiện đại Việt Nam. Thống kê cho thấy, các đơn vị xuất bản, in và phát hành tại thành phố chiếm đến 2/3 thị phần của cả nước.

Từ thực tiễn hoạt động tại thành phố, đại diện Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh đã đưa ra những gợi mở quan trọng nhằm sửa đổi Luật Xuất bản, tập trung vào việc giải quyết các "điểm nghẽn" và tạo hành lang pháp lý dài hạn. Trong đó, dự thảo luật cần làm rõ các khái niệm về sách điện tử, nền tảng nội dung số và quy trình xuất bản thống nhất trên môi trường mạng. Đặc biệt, cần có công cụ quản lý trực tiếp vào khâu sáng tạo, biên tập và dịch thuật.

Song song đó, mở rộng hành lang pháp lý để thu hút tư nhân tham gia sâu vào các khâu phát hành, truyền thông, dịch thuật và bản quyền. Thành phố nhấn mạnh vai trò của truyền thông trong việc tác động tích cực đến thị trường sách hiện nay.

Ông Hồi cũng đề nghị, cần có các điều khoản về thuế, đất đai và chính sách hỗ trợ doanh nghiệp hiện đại hóa máy móc. Đồng thời, cần có cơ chế đặc thù để thúc đẩy xuất khẩu xuất bản phẩm ra quốc tế.

Góp ý sửa đổi luật xuất bản, ông Nguyễn Thành Lợi, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Tổng hợp TP Hồ Chí Minh đề nghị ngành xuất bản cần phải chuyển đổi số mạnh mẽ, để không đi sau các quốc gia trong khu vực. Ông Lợi dẫn chứng, tính đến đầu năm 2026, Việt Nam đã có hơn 40 đơn vị tham gia xuất bản điện tử, chiếm khoảng 15% tổng số xuất phẩm toàn ngành. Tuy nhiên, con số này vẫn còn khiêm tốn so với các nước trong khu vực và thế giới.

Dẫn chứng kinh nghiệm quốc tế, lãnh đạo Nhà xuất bản Tổng hợp thành phố cho biết, tại Trung Quốc, doanh thu sách điện tử đã đạt trên 9 tỷ USD với gần một nửa dân số tham gia đọc trên các nền tảng số. Tại Hàn Quốc - "hình mẫu" thành công về kết hợp nội dung và công nghệ, có doanh thu từ xuất bản số đã chiếm tới 41% tổng doanh thu ngành từ năm 2023. Đặc biệt, các quốc gia này đã tiến xa đến mức phát triển mạnh mẽ sách tương tác AR và VR, không còn dừng lại ở định dạng ebook hay audiobook thông thường.

Ngay tại Đông Nam Á, Singapore cũng là một điển hình khi Chính phủ đầu tư mạnh mẽ để người dân tiếp cận kho sách điện tử miễn phí thông qua hệ thống thư viện công cộng.

"Việc chuyển đổi số đang là xu hướng tất yếu, sẽ không chỉ là thay đổi định dạng sách, mà là thay đổi cả mô hình tiếp cận độc giả và quy trình sản xuất nội dung để tồn tại trong kỷ nguyên mới", đại diện NXB Tổng hợp TP Hồ Chí Minh đề nghị.

Nhiều ý kiến chuyên gia, đại diện các đơn vị phát hành, xuất bản phẩm đã góp ý nhiều vấn đề liên quan để đảm bảo đầy đủ và cập nhật kịp thời các xu hướng công nghệ mới; Nhà nước cần hỗ trợ đầu tư cho hạ tầng số, thư viện số và xây dựng dữ liệu dùng chung; Thiết lập cơ chế bảo vệ bản quyền số một cách nghiêm ngặt và hiệu quả. Đặc biệt, cần khuyến khích sự bắt tay giữa các nhà xuất bản và các doanh nghiệp công nghệ.

Tại buổi tọa đàm, đại diện Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội đã tiếp thu, ghi nhận các ý kiến tham vấn của đại biểu; đồng thời nhấn mạnh việc lấy ý kiến các chuyên gia và đơn vị trong ngành là cực kỳ quan trọng để có cái nhìn toàn diện, đa chiều. Mục tiêu của việc sửa đổi là xây dựng được những chính sách thực sự hiệu quả, không chỉ đáp ứng công tác quản lý nhà nước mà còn tạo đà cho ngành xuất bản phát triển bền vững.

Việc điều chỉnh luật Xuất bản lần này được kỳ vọng sẽ tạo ra hành lang pháp lý thông thoáng, giúp các đơn vị xuất bản tận dụng tốt lợi thế của công nghệ số, từ đó đưa sách đến gần hơn với độc giả và thúc đẩy mạnh mẽ phong trào đọc sách trong cộng đồng.