Góp ý vào dự thảo Nghị quyết về phát triển văn hóa Việt Nam, các đại biểu Quốc hội bày tỏ sự thống nhất cao về sự cần thiết ban hành trong bối cảnh hiện nay.

Theo các đại biểu, việc Quốc hội sớm ban hành Nghị quyết là hết sức cần thiết nhằm kịp thời thể chế hóa các quan điểm chỉ đạo và 8 nhóm giải pháp đột phá đã được xác định tại Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.

Hoàn thiện chính sách cho nghệ sĩ hết tuổi nghề

Quan tâm đến nhân lực văn hóa địa phương, ĐBQH Nguyễn Đặng Ân (Lạng Sơn) chỉ ra những “điểm nghẽn” đang hiện hữu tại các đoàn nghệ thuật dân tộc ở địa phương, đặc biệt ở khu vực miền núi, biên giới - nơi giữ vai trò nòng cốt trong bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa.

Theo đại biểu, khó khăn không chỉ nằm ở thiếu hụt nhân lực mà còn ở sự đứt gãy cả “đầu vào” và “đầu ra”.

Ở đầu vào, nhiều địa phương miền núi hiện không còn trường đào tạo văn hóa - nghệ thuật chuyên nghiệp, khiến việc phát hiện, bồi dưỡng tài năng từ sớm gần như bị bỏ ngỏ. Ở đầu ra, nghệ sĩ, diễn viên vẫn áp dụng chế độ chung như viên chức, trong khi tuổi nghề của họ rất ngắn (ca sĩ khoảng 40 tuổi, diễn viên múa từ 30 - 35 tuổi), và hiện chưa có cơ chế hỗ trợ chuyển đổi việc làm cho các nghệ sĩ sau khi hết tuổi nghề.

Từ thực tiễn này, đại biểu đề nghị dự thảo Nghị quyết quy định rõ hoặc giao Chính phủ xây dựng chính sách hỗ trợ người theo học các ngành nghệ thuật, nhất là con em đồng bào dân tộc thiểu số, nhằm tạo nguồn nhân lực kế cận bền vững. Đồng thời, cần bổ sung các viên chức thuộc lĩnh vực ca nhạc và nhạc công tại các đoàn nghệ thuật dân tộc vào nhóm đối tượng được hỗ trợ đào tạo nghề để chuyển đổi vị trí việc làm khi hết tuổi nghề.

Theo đại biểu Nguyễn Đặng Ân, cần xác định rõ tuổi nghề ngay trong dự thảo Nghị quyết; hướng dẫn chi tiết cơ chế hỗ trợ nghệ sĩ sau khi hết tuổi nghề.

Là người hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, ĐBQH Cà Thị Thắm (Lai Châu) có chung mối quan tâm này.

Đại biểu cho rằng, quy định tại khoản 4, Điều 7 về đào tạo lại viên chức nghệ thuật khi hết tuổi nghề cần cụ thể hóa hơn. Bởi lẽ, các ngành như múa, xiếc có tuổi nghề ngắn, cường độ lao động cao và rủi ro lớn; sau tuổi 35, khả năng biểu diễn suy giảm nhưng chưa đến tuổi nghỉ hưu theo quy định chung. Do đó, nếu chỉ dừng ở quy định “đào tạo lại” là chưa đủ.

Từ thực tế này, đại biểu Cà Thị Thắm kiến nghị xác định rõ tuổi nghề đặc thù đối với diễn viên múa, xiếc; đồng thời bổ sung cơ chế hỗ trợ chuyển đổi nghề như trợ cấp một lần hoặc chế độ lương chờ việc trong thời gian đào tạo lại, nhằm bảo đảm an sinh, tạo động lực để nghệ sĩ yên tâm cống hiến.

Nghệ nhân cao tuổi là “báu vật sống”

Bên cạnh đó, theo đại biểu Cà Thị Thắm, tại khoản 2 và 3, Điều 8 về cơ chế giao nhiệm vụ, đặt hàng, đấu thầu và khoán chi đến sản phẩm cuối cùng, cần có cách tiếp cận linh hoạt hơn với nghệ nhân dân gian.

Thực tế, nhiều nghệ nhân vùng dân tộc thiểu số là những người nắm giữ “hồn cốt” di sản nhưng không có tư cách pháp nhân, khó đáp ứng các thủ tục tài chính phức tạp. Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế khoán gọn theo định mức đối với hoạt động truyền dạy, bảo tồn văn hóa phi vật thể tại cộng đồng; đồng thời đơn giản hóa tối đa thủ tục thanh, quyết toán.

Tương tự, ĐBQH Tô Ái Vang (Cần Thơ) đề nghị cơ quan soạn thảo dự thảo Nghị quyết xem xét tăng lương, phụ cấp và hỗ trợ kinh phí hoạt động cho các nghệ nhân cao tuổi - lực lượng nắm giữ di sản văn hóa phi vật thể của các dân tộc thiểu số. Chính sách này không chỉ giúp bảo đảm thu nhập để nghệ nhân yên tâm truyền dạy, mà còn góp phần thực hiện mục tiêu tôn vinh, bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Theo đại biểu, thực tế, các nghệ nhân cao tuổi, đặc biệt là nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú, được coi là những “báu vật sống”, lưu giữ tri thức và kỹ năng dân gian quý báu. Nếu không kịp thời truyền dạy, nguy cơ mai một di sản là hiện hữu. Trong khi đó, nhiều nghệ nhân tại các làng nghề, vùng sâu, vùng xa vẫn gặp khó khăn về kinh tế, chưa được hỗ trợ tương xứng.

“Việc tăng cường hỗ trợ sẽ tạo điều kiện để nghệ nhân duy trì hoạt động truyền nghề, tổ chức các lớp đào tạo cho thế hệ trẻ, qua đó góp phần hạn chế nguy cơ đứt gãy trong truyền thừa di sản. Đây không chỉ là sự ghi nhận, tri ân, mà còn là giải pháp bền vững nhằm gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh phát triển mới”, đại biểu Tô Ái Vang nêu rõ.

Bổ sung quy định về số hóa và xây dựng dữ liệu di sản

Cùng với đó, đại biểu Tô Ái Vang đề xuất bổ sung quy định về số hóa và xây dựng dữ liệu di sản, bảo vật và cổ vật (Điều 6).

Theo đại biểu, số hóa không chỉ góp phần bảo tồn bền vững, hạn chế rủi ro đối với bảo vật, cổ vật mà còn tạo nền tảng phát triển công nghiệp văn hóa như bảo tàng ảo, triển lãm 3D, du lịch số…, qua đó hình thành các giá trị kinh tế mới. Đồng thời, việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về cổ vật sẽ hỗ trợ công tác quản lý, ngăn chặn buôn bán trái phép và nâng cao hiệu quả quảng bá hình ảnh Việt Nam.

Đây là hành động cụ thể hóa việc ứng dụng công nghệ số vào văn hóa, đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Do đó, khi chính sách này được đưa vào Nghị quyết sẽ tạo hành lang pháp lý vững chắc và nguồn lực đầu tư tập trung cho việc “số hóa” di sản quốc gia.

Nhằm thể hiện chủ trương phân cấp, phân quyền mạnh mẽ, giúp tháo gỡ “nút thắt” về thể chế, đẩy nhanh tiến độ bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong bối cảnh hiện nay, đại biểu Tô Ái Vang đề nghị tại Khoản 4, Điều 12 bổ sung quy định cho phép Chủ tịch UBND cấp tỉnh được quyết định các chính sách đặc thù, với quy trình, thủ tục nhanh gọn hơn về đất đai, phí và lệ phí trong bảo tồn di sản.

Theo đại biểu, thủ tục hành chính về đất đai và đầu tư kéo dài hiện là điểm nghẽn chính trong công tác bảo tồn di sản.

“Chủ tịch UBND tỉnh là người nắm sát nhất tình hình di sản tại địa phương; việc trao quyền sẽ giúp quy trình được rút ngắn, tạo điều kiện để nhà đầu tư yên tâm tham gia bảo tồn, trùng tu di sản, qua đó huy động tối đa nguồn lực xã hội hóa thay vì phụ thuộc vào ngân sách.

Đồng thời, địa phương có thể chủ động quyết định mức phí, lệ phí phù hợp với đặc thù của từng di sản, thay vì áp dụng cứng nhắc các quy định chung. Như vậy, chính sách này sẽ giúp “thông suốt” các thủ tục, biến di sản thành tài sản, phục vụ trực tiếp cho mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội bền vững của địa phương”, đại biểu Tô Ái Vang nhấn mạnh.