Cục Xuất bản và Thư viện vừa có công văn gửi các sở quản lý văn hóa địa phương, cơ quan chủ quản nhà xuất bản, các tổ chức hội nghề nghiệp, nhà xuất bản, cơ sở in và phát hành xuất bản phẩm về việc tăng cường công tác quản lý nhà nước và chấp hành pháp luật trong lĩnh vực xuất bản, in, phát hành.

Văn bản đặt ra yêu cầu chấn chỉnh những bất cập trong hoạt động của toàn ngành, từ điều kiện hoạt động của nhà xuất bản, quy trình kiểm soát nội dung đến quản lý nguồn gốc xuất bản phẩm và trách nhiệm của các đơn vị tham gia sản xuất, kinh doanh.

Chấn chỉnh từ khâu quản lý, biên tập và xuất bản

Hoạt động xuất bản, in và phát hành thời gian qua tiếp tục có những bước phát triển tích cực, đóng góp vào việc thực hiện nhiệm vụ chính trị, phát triển văn hóa, nâng cao dân trí và đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa của nhân dân. Tuy nhiên, bên cạnh kết quả đạt được, công tác quản lý nhà nước và việc chấp hành pháp luật trong lĩnh vực này vẫn còn những hạn chế đáng quan tâm.

Qua công tác quản lý, kiểm tra và nắm bắt tình hình thực tiễn, Cục chỉ ra tình trạng một số nhà xuất bản chưa duy trì đầy đủ điều kiện thành lập và hoạt động theo quy định; quy trình biên tập, thẩm định, xuất bản chưa được kiểm soát chặt chẽ, dẫn đến sai phạm về nội dung xuất bản phẩm. Cá biệt, có những vi phạm nghiêm trọng bị xử phạt vi phạm hành chính, thậm chí phải xem xét trách nhiệm hình sự.

Ở khâu in và phát hành, tình trạng in lậu, in giả, in nối bản trái phép, vi phạm bản quyền, kinh doanh xuất bản phẩm không rõ nguồn gốc, không có hóa đơn, chứng từ hợp pháp vẫn diễn biến phức tạp. Đáng chú ý, các hành vi vi phạm có xu hướng dịch chuyển lên môi trường mạng, sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và các hình thức kinh doanh trực tuyến, gây khó khăn cho công tác phát hiện, kiểm tra, xử lý.

Những vi phạm này không dừng ở việc gây thiệt hại kinh tế cho các doanh nghiệp hoạt động hợp pháp mà còn trực tiếp xâm phạm quyền và lợi ích của tác giả, chủ sở hữu quyền, làm suy giảm niềm tin của xã hội đối với hoạt động xuất bản.

Trước thực trạng đó, Cục Xuất bản và Thư viện yêu cầu các sở quản lý văn hóa địa phương nâng cao trách nhiệm quản lý nhà nước trên địa bàn, xác định đây là nhiệm vụ thường xuyên, liên tục, không chỉ tập trung trong các đợt cao điểm. Các địa phương cần chủ động tham mưu Ủy ban nhân dân cấp tỉnh chỉ đạo các cơ quan liên quan tăng cường quản lý hoạt động xuất bản, in, phát hành; phân công rõ trách nhiệm, địa bàn và đầu mối theo dõi, không để xảy ra khoảng trống trong quản lý, nhất là tại cấp xã, phường.

Cùng với tuyên truyền, phổ biến pháp luật, công tác kiểm tra cần có trọng tâm, trọng điểm, tập trung vào những địa bàn, cơ sở và lĩnh vực tiềm ẩn nguy cơ vi phạm cao. Sự phối hợp giữa ngành văn hóa với lực lượng công an, quản lý thị trường, hải quan và các cơ quan chức năng cần được tăng cường, đặc biệt trong kiểm tra hoạt động kinh doanh xuất bản phẩm trên sàn thương mại điện tử, mạng xã hội, livestream và các kênh phân phối trực tuyến.

Đề cao trách nhiệm người đứng đầu nhà xuất bản

Một trong những nội dung trọng tâm của công văn là yêu cầu các cơ quan chủ quản và nhà xuất bản rà soát, củng cố điều kiện hoạt động, siết chặt quy trình xuất bản và xác định rõ trách nhiệm của người đứng đầu. Theo đó, các cơ quan chủ quản phải rà soát toàn diện điều kiện thành lập, hoạt động của nhà xuất bản trực thuộc, đặc biệt là việc kiện toàn các chức danh lãnh đạo, quản lý và nhân sự chủ chốt.

Đối với nhà xuất bản chưa có tổng giám đốc hoặc giám đốc, tổng biên tập, hoặc đang trong tình trạng giao quyền, giao phụ trách kéo dài, cơ quan chủ quản phải khẩn trương có phương án kiện toàn, bổ nhiệm nhân sự đủ điều kiện theo quy định pháp luật. Yêu cầu này có ý nghĩa thiết thực trong việc bảo đảm năng lực quản trị, điều hành và thực hiện trách nhiệm pháp lý của nhà xuất bản.

Cục Xuất bản và Thư viện yêu cầu các nhà xuất bản rà soát, siết chặt toàn bộ quy trình, từ tiếp nhận bản thảo, biên tập, thẩm định, liên kết xuất bản, đăng ký xuất bản, tổ chức in, nộp lưu chiểu đến phát hành. Mỗi khâu phải có người chịu trách nhiệm, quy trình kiểm soát và khả năng truy xuất khi cần thiết. Đặc biệt, trách nhiệm thẩm định, kiểm soát nội dung cần được nâng cao đối với sách, lịch và các ấn phẩm liên quan chính trị, lịch sử cách mạng, chủ quyền quốc gia, an ninh quốc gia, lãnh tụ, lãnh đạo đất nước, anh hùng dân tộc và những vấn đề quan trọng, nhạy cảm khác.

Những sai sót về nội dung, thông tin, hình ảnh, tư liệu có thể ảnh hưởng đến uy tín của cơ quan, tổ chức và lợi ích quốc gia. Trong hoạt động liên kết xuất bản, nhà xuất bản phải thực sự giữ vai trò chủ động, không để đối tác liên kết can thiệp, chi phối hoặc thay thế trách nhiệm trong các khâu biên tập, thẩm định, quyết định xuất bản và kiểm soát nội dung.

Công văn nhấn mạnh giám đốc hoặc tổng giám đốc và tổng biên tập phải trực tiếp chỉ đạo, kiểm soát và chịu trách nhiệm trước pháp luật, trước cơ quan chủ quản về hoạt động của nhà xuất bản. Việc giao khoán cho đối tác liên kết hoặc bộ phận chuyên môn không thể là căn cứ để miễn trừ trách nhiệm của người đứng đầu khi xảy ra sai phạm thuộc phạm vi quản lý, điều hành và kiểm soát.

Đây là yêu cầu quan trọng nhằm khắc phục tình trạng phân tán trách nhiệm, đùn đẩy hoặc né tránh trách nhiệm trong hoạt động xuất bản. Nhà xuất bản phải thực hiện đúng chức năng, vai trò của mình, bảo đảm mỗi xuất bản phẩm được đưa ra thị trường đều trải qua quy trình kiểm soát nghiêm túc, có trách nhiệm chuyên môn và trách nhiệm pháp lý rõ ràng.

Việc kiểm soát hoạt động in, phát hành và nhập khẩu xuất bản phẩm cũng được đặt ra với những yêu cầu cụ thể. Đối với các cơ sở in, Cục Xuất bản và Thư viện yêu cầu chấp hành nghiêm các quy định pháp luật, tuyệt đối không nhận in khi chưa có đầy đủ hồ sơ pháp lý.

Đối với các cơ sở phát hành, nhập khẩu xuất bản phẩm, yêu cầu đặt ra là rà soát toàn diện nguồn hàng, hệ thống kho, cửa hàng, đại lý và các kênh phân phối trực tuyến; kiểm tra nguồn gốc, xuất xứ, hóa đơn, chứng từ của sách, lịch và xuất bản phẩm đang kinh doanh.

Trong hoạt động kinh doanh trên sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và các nền tảng trực tuyến, các đơn vị phải chủ động kiểm tra nội dung quảng cáo, giới thiệu, livestream và giao dịch bán hàng; kịp thời gỡ bỏ đường link, bài đăng, gian hàng kinh doanh xuất bản phẩm vi phạm. Không nhập khẩu, mua, nhận ký gửi, làm đại lý, tàng trữ hoặc phát hành xuất bản phẩm không rõ nguồn gốc, không có hóa đơn, chứng từ hợp pháp.

Thực tế cho thấy, sự phát triển của thương mại điện tử mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận sách của người đọc, nhưng cũng đặt ra thách thức mới đối với công tác quản lý thị trường xuất bản. Công văn cũng nhấn mạnh Hội Xuất bản Việt Nam và Hiệp hội In Việt Nam phát huy vai trò của tổ chức hội, hiệp hội trong tuyên truyền, phổ biến pháp luật, vận động hội viên nâng cao ý thức tuân thủ và trách nhiệm nghề nghiệp. Việc tăng cường tự kiểm tra, giám sát trong nội bộ là yêu cầu cần thiết để xây dựng môi trường hoạt động xuất bản, in, phát hành chuyên nghiệp, minh bạch.

Tạo nền tảng cho ngành xuất bản phát triển lành mạnh

Từ nay đến đầu năm 2027, đặc biệt trong dịp cao điểm phục vụ Tết Nguyên đán Đinh Mùi, nhu cầu sản xuất, kinh doanh và lưu thông xuất bản phẩm sẽ tăng cao. Lịch, sách, tranh, ảnh và các ấn phẩm văn hóa phục vụ Tết là những mặt hàng cần được chú trọng kiểm soát nhằm kịp thời phát hiện, ngăn chặn tình trạng in lậu, in giả, hàng hóa không rõ nguồn gốc và xuất bản phẩm có nội dung vi phạm pháp luật.

Cục Xuất bản và Thư viện yêu cầu các địa phương tập trung kiểm tra các mặt hàng này, kịp thời phát hiện, thu hồi và xử lý nghiêm vi phạm; không để sản phẩm vi phạm lưu thông rộng rãi trên thị trường, nhất là trong thời gian trước, trong và sau Tết.

Những hành vi đã đủ căn cứ xử lý phải được xử lý nghiêm theo thẩm quyền, không dừng lại ở việc nhắc nhở, yêu cầu khắc phục. Trường hợp có dấu hiệu tội phạm, hồ sơ phải được chuyển đến cơ quan có thẩm quyền để xem xét, xử lý theo quy định. Các địa phương có trách nhiệm tổng hợp kết quả triển khai, gửi báo cáo về Cục Xuất bản và Thư viện trước ngày 15/2/2027 để tổng hợp, báo cáo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Yêu cầu tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong hoạt động xuất bản, in, phát hành bên cạnh việc ngăn chặn, xử lý những vi phạm trước mắt còn có ý nghĩa lâu dài là xây dựng cơ chế quản lý đồng bộ, xác lập trách nhiệm rõ ràng và nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật của từng chủ thể.

Khi mỗi khâu trong chuỗi xuất bản đều được kiểm soát nghiêm túc, mỗi tổ chức, cá nhân đều thực hiện đúng chức trách, môi trường hoạt động của ngành mới có thể phát triển ổn định và lành mạnh.

Bảo vệ kỷ cương trong hoạt động xuất bản cũng chính là bảo vệ giá trị văn hóa, tư tưởng, tri thức, quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể sáng tạo, sản xuất, kinh doanh.

Trong bối cảnh đất nước đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số giai đoạn 2026-2030, ngành xuất bản đứng trước yêu cầu đổi mới mạnh mẽ, gắn phát triển với chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, ứng dụng công nghệ và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Một thị trường minh bạch với hệ thống quản lý hiệu lực và những nhà xuất bản thực hiện đầy đủ trách nhiệm nghề nghiệp, pháp lý sẽ tạo nền tảng để ngành phát triển chuyên nghiệp, nâng cao năng lực cạnh tranh và đóng góp tích cực vào sự phát triển chung của đất nước.