Giữ ngôn ngữ riêng trong cấu trúc trình diễn mới

Trong nhiều năm, bài toán khán giả luôn là nỗi trăn trở của sân khấu truyền thống. Khi điện ảnh, truyền hình, nền tảng số và mạng xã hội liên tục mở rộng lựa chọn giải trí, nhà hát không còn là không gian duy nhất để công chúng tìm đến nghệ thuật. Tuy nhiên, nhìn nhận sân khấu truyền thống chỉ từ câu chuyện “thiếu khán giả” là chưa đủ. Thực tế cho thấy, khi được tiếp cận bằng một cách thức mới, công chúng vẫn quan tâm.

Chương trình tạp kỹ “Bí mật triều đại phép thuật” của Nhà hát Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam là một ví dụ. Tuồng, chèo và cải lương cùng xuất hiện trong một câu chuyện xuyên suốt; mỗi loại hình vẫn giữ ngôn ngữ riêng nhưng được đặt trong một cấu trúc trình diễn mới. Sự chuyển tiếp giữa các tiết tấu, âm nhạc, hình thể và cảm xúc tạo nên một không gian nghệ thuật đa dạng hơn.

Sự kết hợp này, theo NSƯT Lộc Huyền, đã tạo điều kiện để nghệ sĩ các loại hình giao lưu, học hỏi và giao thoa về nghề nghiệp. Chị cho biết, muốn thu hút công chúng, điều quan trọng vẫn là giữ được bản sắc riêng của từng loại hình, từ tiết tấu chèo, vũ đạo và âm nhạc tuồng đến những làn điệu giàu tính tự sự của cải lương.

Từ một góc nhìn khác, ThS. Nguyễn Đắc Tới, nguyên Trưởng phòng Nghiên cứu di sản, Viện Nghiên cứu văn hóa và phát triển, cho rằng, đổi mới không có nghĩa là chạy theo thị hiếu nhất thời hay làm mất bản sắc nghệ thuật dân tộc. Sân khấu cần dựa trên nền tảng truyền thống để tạo ra những sản phẩm có sức sống mới và khả năng cạnh tranh trong đời sống văn hóa đương đại.

Điều đó đặt ra yêu cầu nhận diện rõ đâu là phần cốt lõi cần giữ, đâu là phần có thể sáng tạo. Với mỗi loại hình, đó là âm nhạc, làn điệu, hình thể, kỹ thuật biểu diễn, hóa trang, nhân vật và hệ thống thẩm mỹ riêng. Còn cách kể chuyện, nhịp độ, mỹ thuật sân khấu, không gian biểu diễn hay phương thức tiếp cận khán giả có thể được làm mới.

Bên cạnh đó, cách tiếp cận khán giả cũng cần thay đổi. Sân khấu có thể đến trường học, khu di sản, không gian công cộng, chương trình văn hóa - du lịch và môi trường số. Những trích đoạn ngắn, câu chuyện hậu trường, quá trình hóa trang, tập luyện có thể trở thành điểm chạm ban đầu để công chúng và người trẻ làm quen với sân khấu truyền thống.

Một trong những hướng đi đáng chú ý hiện nay là phát triển sân khấu truyền thống thành sản phẩm trải nghiệm văn hóa. Phó Giám đốc Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam, NSND Triệu Trung Kiên nhấn mạnh, yêu cầu cần thiết là tìm điểm gặp giữa ngôn ngữ sân khấu truyền thống với nhu cầu thưởng thức hôm nay. “Đổi mới không nhất thiết phải loại bỏ những yếu tố cũ, mà có thể bắt đầu từ một cách nhìn, một cách kể và một cách tổ chức mới trên nền tảng đã có”.

Tiếp sức người làm nghề

Với sân khấu truyền thống, đầu tư cho con người có ý nghĩa đặc biệt bởi quá trình đào tạo dài, kỹ thuật chuyên biệt và sự truyền nghề trực tiếp giữa các thế hệ.

Vì thế, như chia sẻ của Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam, NSND Trịnh Thúy Mùi, đội ngũ văn nghệ sĩ vui mừng đón nhận Nghị quyết số 80-NQ/TW và Nghị quyết số 28/2026/QH về phát triển văn hóa Việt Nam. Một số địa phương đã triển khai chính sách hỗ trợ cụ thể văn nghệ sĩ. Đơn cử, tại Hà Nội, Nghệ sĩ Nhân dân được hỗ trợ thêm 50% mức lương, Nghệ sĩ Ưu tú và nghệ sĩ biểu diễn được hỗ trợ thêm từ 30 - 40%.

“Những chính sách này góp phần giúp nghệ sĩ ổn định đời sống, nâng cao sức sáng tạo. Với sân khấu truyền thống, đó còn là điều kiện để duy trì đội ngũ nắm giữ kỹ thuật, vốn nghề và kinh nghiệm truyền dạy. Tuy nhiên, điều này cũng đặt lên vai nghệ sĩ trách nhiệm lớn hơn: tiếp tục cống hiến, sáng tạo những tác phẩm có chất lượng cao, mang hơi thở thời đại, phục vụ đời sống tinh thần của công chúng và những nhiệm vụ lớn của đất nước”, NSND Trịnh Thúy Mùi chia sẻ.

Chủ tịch Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam cho biết, Hội sẽ tiếp tục đề nghị triển khai các chế độ, chính sách hỗ trợ kịp thời cho nghệ sĩ có hoàn cảnh khó khăn; tôn vinh, tri ân nghệ sĩ cao tuổi và nghệ sĩ có nhiều cống hiến cho sân khấu. Cùng với đó, tạo môi trường sáng tạo và nâng cao tay nghề bằng việc tổ chức các trại sáng tác, các chuyến đi thực tế và tọa đàm, hội thảo nghề nghiệp giúp tác giả, diễn viên tích lũy tư liệu, trau dồi vốn sống và kỹ năng nghiệp vụ.

Đồng thời, hỗ trợ dựng vở mới, quảng bá đưa tác phẩm đến các trường học, không gian di sản, chương trình du lịch và nền tảng số nhằm kéo dài vòng đời tác phẩm. Hướng dẫn, kết nối hội viên chuyển từ tư duy "giữ nghề" đơn thuần sang chủ động sáng tạo sản phẩm nghệ thuật gắn với công nghiệp văn hóa, mở rộng cách tiếp cận khán giả trẻ...

Ở góc độ khác, ThS. Nguyễn Đắc Tới cho rằng, để sân khấu truyền thống trở thành một mắt xích quan trọng của công nghiệp văn hóa, cần khuyến khích sự tham gia của doanh nghiệp, nhà sản xuất sáng tạo và đội ngũ nghệ sĩ trẻ; đồng thời xây dựng hành lang pháp lý phù hợp, tạo dựng thị trường bền vững và khơi dậy niềm đam mê của người làm nghề.

Sân khấu truyền thống không đứng trước lựa chọn giữa bảo tồn và đổi mới. Điều cần giữ là căn cước nghệ thuật; điều cần thay đổi là cách kể, cách tiếp cận và cách tổ chức đời sống của tác phẩm. Khi nghệ sĩ được tiếp sức, tác giả có điều kiện sáng tạo, nhà hát chủ động tìm công chúng và vòng đời của một vở diễn dài hơn, những giá trị của chèo, tuồng, cải lương, múa rối… sẽ có thể tiếp tục hiện diện, đối thoại và tạo ra những giá trị mới trong đời sống văn hóa đương đại.

Theo báo Đại biểu nhân dân