Mở rộng không gian đọc, đa dạng hóa khả năng tiếp cận tri thức

Sự phổ biến của thiết bị thông minh và các nền tảng nội dung số đang tạo điều kiện để sách nói tiếp cận công chúng theo những cách thức linh hoạt hơn. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thời gian và không gian dành cho việc đọc sách in hoặc sách điện tử, người dùng có thể nghe sách khi di chuyển, tập luyện hoặc trong những khoảng thời gian phù hợp với lịch sinh hoạt cá nhân. Tri thức vì thế có thêm cơ hội hiện diện trong nhiều hoạt động thường ngày, góp phần hình thành thói quen tiếp nhận nội dung một cách chủ động.

Sự phát triển của sách nói cũng mở rộng cách hiểu về văn hóa đọc trong môi trường số. Nếu sách in và sách điện tử chủ yếu dựa vào khả năng tiếp nhận bằng thị giác, sách nói khai thác thính giác để truyền tải nội dung, tạo thêm lựa chọn cho công chúng có nhu cầu và điều kiện tiếp cận khác nhau. Các định dạng này không loại trừ nhau mà có thể bổ trợ, giúp một tác phẩm tiếp cận nhiều nhóm độc giả hơn thông qua những phương thức sử dụng phù hợp.

Vai trò ấy thể hiện rõ qua hoạt động của Thư viện sách nói Hướng Dương dành cho người khiếm thị. Được thành lập năm 1998, trải qua gần 30 năm hoạt động, Thư viện đã thực hiện hàng nghìn tựa sách nói, góp phần đưa tri thức và các giá trị văn hóa đến với cộng đồng người khiếm thị trên cả nước. Từ thực tiễn này có thể thấy, sách nói không đơn thuần tạo thuận tiện cho người nghe mà còn góp phần giảm bớt rào cản trong tiếp cận thông tin, mở rộng cơ hội học tập và thụ hưởng văn hóa.

Cùng với người khiếm thị, người cao tuổi, người gặp khó khăn khi đọc văn bản và những người có quỹ thời gian hạn chế cũng có thể hưởng lợi từ hình thức xuất bản này. Khi được phân phối trên nền tảng trực tuyến, sách nói có khả năng vượt qua giới hạn địa lý, đưa tác phẩm đến với người dùng ở nhiều địa điểm khác nhau. Điều đó mở rộng vai trò xã hội của ngành xuất bản, đó là không chỉ tạo ra các ấn phẩm có giá trị, mà còn tìm kiếm phương thức để tri thức đến được với nhiều người hơn.

Tuy nhiên, mở rộng khả năng tiếp cận mới chỉ là điều kiện ban đầu. Giá trị của sách nói vẫn phụ thuộc vào chất lượng nội dung, tính chính xác của thông tin và khả năng truyền tải. 

Dữ liệu, AI và bản quyền – nền tảng của hệ sinh thái sách nói

Sự phát triển của sách nói gắn trực tiếp với quá trình ứng dụng công nghệ vào hoạt động xuất bản. Trí tuệ nhân tạo (AI), đặc biệt là công nghệ tổng hợp giọng nói, có thể hỗ trợ chuyển văn bản thành âm thanh, rút ngắn thời gian sản xuất đối với những thể loại phù hợp và mở rộng khả năng phát triển danh mục. 

Tuy nhiên, AI cần được nhìn nhận là công cụ hỗ trợ chứ không phải giải pháp thay thế toàn bộ quy trình biên tập và kiểm duyệt. Việc lựa chọn công nghệ cần căn cứ vào mục tiêu của từng sản phẩm, bảo đảm cân bằng giữa hiệu quả sản xuất, chất lượng nội dung và trải nghiệm người nghe.

Bên cạnh công nghệ, dữ liệu là yếu tố quyết định khả năng quản trị và khai thác sách nói trên quy mô lớn. Các đơn vị xuất bản cần từng bước xây dựng hệ thống dữ liệu thống nhất về tác phẩm, tác giả, chủ sở hữu quyền, đơn vị khai thác, phiên bản âm thanh, lịch sử phát hành và doanh thu. Nếu được chuẩn hóa và kết nối, dữ liệu không chỉ phục vụ quản lý mà còn trở thành nguồn lực hỗ trợ ra quyết định. 

Dẫu vậy, dữ liệu chỉ phát huy giá trị khi được gắn với cơ chế quản lý quyền rõ ràng. Việc chuyển một tác phẩm sang định dạng âm thanh liên quan đến quyền đối với nội dung gốc và các quyền phát sinh từ quá trình sản xuất, thể hiện, ghi âm, phân phối. Nếu quyền khai thác sách nói không được xác định cụ thể, quá trình mở rộng định dạng có thể dẫn đến tranh chấp hoặc hạn chế khả năng thương mại hóa tác phẩm. Vì vậy, thông tin bản quyền cần được quản lý xuyên suốt vòng đời sản phẩm, từ cấp phép sản xuất đến phát hành, khai thác và phân chia doanh thu.

Đây cũng là vấn đề cần được đặt trong định hướng chuyển đổi số chung của ngành xuất bản. Phát biểu khi nhận nhiệm vụ sáng 9/10, Tân Cục trưởng Cục Xuất bản và Thư viện Lưu Đình Phúc nhấn mạnh: toàn ngành cần đẩy mạnh chuyển đổi số dựa trên dữ liệu và công nghệ, kết nối xuyên suốt từ sáng tạo, biên tập, xuất bản đến thư viện để hình thành một hệ sinh thái chung.

Ông cũng cho rằng cần hình thành sàn giao dịch tài sản tri thức, qua đó tạo điều kiện để người sáng tạo được hưởng thành quả xứng đáng và có thêm cơ hội đưa tác phẩm đến với công chúng. Cùng với đó là mục tiêu xây dựng xã hội đọc, ở đó văn hóa đọc được hình thành từ trên ghế nhà trường, thư viện và nhà xuất bản giữ vai trò quan trọng trong việc đưa tri thức đến gần hơn với người dân.

Trở lại câu chuyện với sách nói, những định hướng này có ý nghĩa thiết thực, giúp nhận diện tác phẩm, liên kết các phiên bản phát hành, xác định chủ thể quyền và hỗ trợ theo dõi quá trình khai thác. Khi kết hợp với cơ chế cấp phép, giao dịch và phân chia lợi ích minh bạch, hệ sinh thái xuất bản số sẽ tạo nền tảng thuận lợi hơn để các nhà xuất bản, tác giả, đơn vị sản xuất và nền tảng phân phối hợp tác phát triển sách nói.

Phát triển sách nói gắn với xây dựng văn hóa đọc bền vững

Từ khả năng mở rộng tiếp cận tri thức đến yêu cầu đổi mới quản trị nội dung, sách nói cho thấy mối liên hệ ngày càng chặt chẽ giữa phát triển sản phẩm và chuyển đổi số ngành xuất bản. 

Để phát huy tiềm năng này, cần xây dựng mối liên kết đồng bộ giữa tác giả, nhà xuất bản, đơn vị sản xuất âm thanh, nền tảng phân phối, thư viện và các tổ chức quản lý quyền. Trong đó, nhà xuất bản giữ vai trò quan trọng trong tuyển chọn, bảo đảm chất lượng nội dung và tổ chức khai thác tác phẩm; các đơn vị công nghệ cung cấp giải pháp sản xuất, phân phối và phân tích dữ liệu; còn cơ chế quản lý bản quyền tạo nền tảng để các chủ thể hợp tác và phân chia lợi ích minh bạch. Khi những thành tố này được kết nối, sách nói mới có điều kiện phát triển thành một thị trường ổn định thay vì những sản phẩm riêng lẻ, thiếu liên kết.

Quan trọng hơn, phát triển sách nói cần gắn với mục tiêu nâng cao chất lượng văn hóa đọc. Hiệu quả không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng đầu sách, lượt tải hoặc lượt nghe, mà còn cần xem xét mức độ tiếp cận các nội dung có giá trị, chất lượng trải nghiệm, khả năng phục vụ những nhóm công chúng khác nhau và đóng góp vào việc hình thành thói quen đọc, nghe có chọn lọc. Đặc biệt, việc phát triển các sản phẩm có giá trị giáo dục, khoa học, văn học và văn hóa cần được chú trọng, bảo đảm thị trường sách nói không chỉ vận hành theo nhu cầu tiêu dùng trước mắt.

Trong kỷ nguyên số, công nghệ đổi mới phương thức truyền tải, nhưng chất lượng nội dung vẫn là giá trị cốt lõi. Đặt trong hệ sinh thái dữ liệu chuẩn hóa và bản quyền minh bạch, sách nói không chỉ dừng lại ở một định dạng mới, mà còn là đòn bẩy để ngành xuất bản đổi mới mô hình, nâng cao năng lực cạnh tranh và thực hiện sứ mệnh lan tỏa tri thức, phát triển văn hóa đọc trong xã hội./.