Thanh Hóa là vùng đất có bề dày lịch sử, văn hóa lâu đời, nơi hội tụ và giao thoa nhiều giá trị văn hóa vùng miền. Là tỉnh có 07 dân tộc, trong đó có 06 dân tộc thiểu số cùng sinh sống (Thái, Mường, Mông, Dao, Thổ, Khơ Mú), các dân tộc đều có bản sắc văn hóa đặc sắc gắn với các làng nghề, nghề truyền thống, ẩm thực dân tộc tiêu biểu.

Tính đến nay, toàn tỉnh Thanh Hóa có khoảng 175 làng nghề và làng nghề truyền thống; trong đó UBND tỉnh Thanh Hóa đã Quyết định công nhận được: 31 nghề truyền thống, 31 làng nghề và 61 làng nghề truyền thống, 07 điểm Du lịch nông nghiệp gắn với các làng nghề truyền thống, với 72 khu, điểm du lịch được UBND tỉnh công nhận; dịch vụ du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng đặc biệt phát triển tại các huyện miền núi của tỉnh với sự hỗ trợ của các cấp chính quyền, sự đầu tư bài bản, vận hành linh hoạt của các hộ gia đình, tổ chức, doanh nghiệp, mang lại hiệu quả kinh tế vượt trội và nhiều làng nghề đã có lịch sử hàng trăm năm.

Tại vùng núi rừng xứ Thanh, nghề thủ công truyền thống gắn liền với các dân tộc như: nghề dệt sợi gai của người Thổ, dệt vải lanh của người Mông, dệt thổ cẩm của người Mường, Thái, làm cao chàm và nhuộm vải của người Dao, Nghề truyền thống dệt thổ cẩm, xã Mường Chanh; bánh nhãn Hồi Xuân, Dệt thổ cẩm Nam Xuân; dệt thổ cẩm, xã Lũng niêm; Làng nghề sản xuất rượu cần, xã Thành Lâm và xã Pù Luông. Những người làm nghề đều theo kinh nghiệm để truyền nghề trực tiếp, bí truyền trong dòng tộc hết đời này sang đời khác.

Nhiều làng nghề sau khi được công nhận đã mạnh dạn đổi mới, đưa khoa học, công nghệ nhằm nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm. Đến nay đã có 50 sản phẩm đạt OCOP là sản phẩm của làng nghề, làng nghề truyền thống đạt 3 sao, 4 sao. Với việc đẩy mạnh quảng bá, bán sản phẩm trên các nền tảng số, giúp cho việc tiêu thụ sản phẩm các làng nghề được thuận lợi kể cả thị trường trong nước và xuất khẩu.

Đặc biệt, các làng nghề không chỉ tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân mà còn là "bảo tàng sống" về kỹ nghệ, phong tục, tập quán, là chất liệu quý để phát triển du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm.

Trong thời gian qua, tỉnh Thanh Hóa đã tích cực hỗ trợ các doanh nghiệp lữ hành trong và ngoài tỉnh đưa các điểm du lịch nông thôn, du lịch cộng đồng và làng nghề truyền thống vào chương trình các tour trong tỉnh và liên tỉnh nhằm quảng bá, giới thiệu các sản phẩm mới hấp dẫn, giàu bản sắc; tạo trải nghiệm đa dạng cho du khách. Nhiều mô hình du lịch nông trại kết hợp du lịch và trải nghiệm thực tế như Linh Kỳ Mộc (phường Quảng Thịnh, TP Thanh Hoá), T-Farm (xã Đông Thịnh, TP Thanh Hoá), Golden Cow (xã Lương Sơn, huyện Thường Xuân), Ánh Dương (Yên Định)… không chỉ mang đến cơ hội trải nghiệm thực tế về nông nghiệp mà còn góp phần giáo dục ý thức bảo vệ môi trường, tình yêu thiên nhiên và giá trị lao động cho du khách, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Nhiều làng nghề đã được quy hoạch, đầu tư phát triển thành điểm đến du lịch thông qua Đề án phát triển du lịch của các địa phương như Làng nghề đúc đồng Thiệu Trung (huyện Thiệu Hoá); làng nghề dệt thổ cẩm thôn Lặn Ngoài (xã Lũng Niêm, huyện Bá Thước); làng nghề mây tre đan Quảng Phong, làng nghề làm cói Quảng Phúc, làng nghề trồng đào Quảng Chính (huyện Quảng Xương)…

Bên cạnh đó, văn hóa ẩm thực Xứ Thanh cũng vô cùng phong phú với những món đặc sản mang đậm bản sắc dân tộc, ẩm thực Thanh Hóa là sự kết tinh của đất và người, của đồng bằng, miền núi, vùng biển. Mỗi món ăn không chỉ là sản phẩm vật chất mà còn là câu chuyện về văn hóa, về sự sáng tạo và tinh tế của người dân xứ Thanh.

Đến hết tháng 6/2025, toàn tỉnh có 645 sản phẩm OCOP được xếp hạng với tổng số 484 chủ thể. Nhóm ngành thực phẩm có số lượng sản phẩm được xếp hạng OCOP cao nhất với 505 sản phẩm; ngành thủ công mỹ nghệ, trang trí với 65 sản phẩm; nhóm ngành sinh vật cảnh, có 01 sản phẩm được xếp hạng 1 sao. Trong đó, có nhiều sản phẩm đã được công nhận những danh hiệu quan trọng góp phần khẳng định thương hiệu đặc sản, ẩm thực xứ Thanh như: sản phẩm mắm tôm và nước mắm Lê Gia được công nhận OCOP 5 sao; gạo nếp cái hoa vàng Quý Hương, gạo Hương Thanh và Ngọc Phố của Công ty Cổ phần Thương mại Sao Khuê được công nhận danh hiệu thương hiệu vàng nông nghiệp Việt Nam...

Với những tiềm năng phong phú về làng nghề truyền thống, sản phẩm OCOP đặc sắc và kho tàng ẩm thực giàu bản sắc, Thanh Hóa đang sở hữu nền tảng vững chắc để phát triển mạnh mẽ các loại hình du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng và du lịch trải nghiệm. Khi các giá trị văn hóa truyền thống được khai thác đúng hướng, kết hợp với chuyển đổi số, liên kết thị trường và nâng cao chất lượng dịch vụ du lịch, các làng nghề không chỉ trở thành điểm đến hấp dẫn du khách mà còn mở ra cơ hội lớn để tạo sinh kế bền vững, nâng cao thu nhập và góp phần giảm nghèo cho người dân, đặc biệt tại khu vực miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.