Các di sản gắn với Lý Công Uẩn và vương triều Lý cần được nhìn nhận như một “hệ sinh thái di sản”

Theo GS. TS Từ Thị Loan, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa Thăng Long, trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc, có những nhân vật không chỉ tạo nên bước ngoặt cho thời đại mình mà còn để lại những giá trị tinh thần có sức lan tỏa vượt qua giới hạn không gian, thời gian. Lý Công Uẩn là một trong những nhân vật như vậy.

Ông là người khai sáng vương triều Lý - triều đại tồn tại hơn hai thế kỷ (1009-1225), giữ vị trí quan trọng trong tiến trình xác lập nền độc lập, tự chủ vững chắc và xây dựng quốc gia Đại Việt phát triển về chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục, quân sự và đối ngoại.

Tầm vóc của Lý Công Uẩn trước hết được thể hiện ở năng lực nhận thức thời cuộc và ý chí kiến tạo một trật tự phát triển mới. Khi lên ngôi năm 1009, ông kế thừa thành quả giành độc lập của các triều Ngô, Đinh, Tiền Lê, đồng thời đứng trước yêu cầu vượt qua giới hạn của mô hình kinh đô Hoa Lư. Qua đó, việc ban hành Chiếu dời đô năm 1010, chuyển kinh đô từ Hoa Lư ra thành Đại La và đổi tên thành Thăng Long, vì thế là một quyết định có ý nghĩa mở đường cho cả một thời đại.

“Nếu xét từ góc nhìn lịch sử dân tộc, Lý Công Uẩn là vị vua sáng nghiệp, nhà chính trị có tư duy cải cách và người đặt nền móng cho kinh đô Thăng Long. Nếu đặt trong hệ quy chiếu rộng hơn, những dấu ấn của ông gợi mở nhiều giá trị có ý nghĩa phổ quát: tư duy lãnh đạo hướng đến hòa bình và thịnh trị; sự tôn trọng quy luật phát triển; tinh thần khoan hòa, nhân ái; khát vọng xây dựng một đô thị mở, một cộng đồng ổn định và một quốc gia có bản sắc” - GS. TS Từ Thị Loan nhận định.

Theo GS. TS Từ Thị Loan, đây cũng là những cơ sở lịch sử, văn hóa và khoa học quan trọng để tiếp tục nghiên cứu, đề xuất UNESCO cùng tham gia kỷ niệm và vinh danh danh nhân Lý Công Uẩn.

Từ góc độ bảo tồn và phát huy di sản, GS.TS Trương Quốc Bình (Viện Văn hoá, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam) nhấn mạnh, các di sản văn hóa về Hoàng đế Lý Công Uẩn và vương triều nhà Lý ( 1010- 1225) có vai trò hết sức quan trọng. Bên cạnh những di tích tiêu biểu gắn liền với việc định đô tại Thăng Long- Hà Nội ngày nay, các di tích về nơi phát tích của Vương triều Lý tại Bắc Ninh và hệ thống di tích lịch sử văn hóa nổi trội của văn minh Đại Việt, đặc biệt là những di tích về sự phát triển rực rỡ của Đạo Phật trong giai đoạn lịch sử này.

Tuy nhiên, sau hàng nghìn năm, đã có không ít di sản văn hóa phi vật thể bị thất truyền, bị biến dạng, nhiều di tích lịch sử, di tích kiến trúc nghệ thuật đã và đang bị hư hỏng, bị xuống cấp. Điều này đặt ra yêu cầu phải những giải pháp hữu hiệu và đồng bộ để tiếp tục nghiên cứu, bảo vệ và phát huy giá trị những di sản văn hóa đặc sắc này.

GS.TS Trương Quốc Bình cho rằng, trong bối cảnh hiện nay, các di sản gắn với Lý Công Uẩn và vương triều Lý cần được nhìn nhận như một “hệ sinh thái di sản” gồm di sản vật thể, phi vật thể, tư liệu, ký ức cộng đồng, không gian văn hóa và các giá trị tư tưởng; từ đó chuyển từ tư duy bảo tồn đơn thuần sang bảo tồn tích hợp, phát huy sáng tạo và trao truyền giá trị cho xã hội đương đại.

Số hóa để bảo tồn và đổi mới cách kể chuyện di sản

Một trong những định hướng được các chuyên gia nhấn mạnh là đẩy mạnh nghiên cứu và số hóa hệ thống di sản gắn với Lý Công Uẩn và vương triều Lý.

Theo GS.TS Trương Quốc Bình, cần xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất về di tích, hiện vật, tư liệu, mô-típ mỹ thuật, kết quả khảo cổ và lịch sử bảo tồn. Công nghệ 3D, GIS, ảnh tư liệu và cơ sở dữ liệu số có thể giúp bảo tồn tri thức ngay cả khi hiện vật hoặc cấu trúc vật chất bị xuống cấp.

Đổi mới diễn giải di sản, trong đó diễn giải cần trả lời ba câu hỏi: di sản là gì, vì sao có giá trị và giá trị ấy liên quan gì đến cuộc sống hôm nay. Với “Chiếu dời đô”, có thể xây dựng các lớp diễn giải về văn bản, địa lý lịch sử, đô thị và ký ức, thay vì chỉ trưng bày văn bản hoặc minh họa bằng hình ảnh.

Bên cạnh đó, GS.TS Trương Quốc Bình đề xuất, cần phải kết nối di sản với giáo dục, phát triển các mô-đun học tập về khảo cổ, mỹ thuật, kiến trúc, lịch sử đô thị và kỹ năng đọc tư liệu. Học sinh - sinh viên có thể tham gia xây dựng bản đồ ký ức, podcast, video, mô hình 3D và dự án nghiên cứu nhỏ dưới sự hướng dẫn của chuyên gia.

Đặc biệt, gắn di sản với công nghiệp văn hóa một cách có trách nhiệm, các mô-típ thời Lý có thể trở thành nguồn cảm hứng cho thiết kế, đồ họa, thời trang, mỹ thuật ứng dụng, xuất bản và sản phẩm số. Điều kiện tiên quyết là phân định rõ “di sản gốc” và “sáng tạo lấy cảm hứng từ di sản”, tôn trọng quyền và lợi ích của các chủ thể liên quan, đồng thời có cơ chế thẩm định nội dung.

Đồng quan điểm, GS. TS Từ Thị Loan cho rằng, trong kỷ nguyên số cần ứng dụng công nghệ số để kể câu chuyện về Lý Công Uẩn và Thăng Long một cách hấp dẫn, chính xác, có sức tiếp cận quốc tế. Có thể xây dựng cơ sở dữ liệu số; bản đồ lịch sử - văn hóa; trưng bày ảo; mô hình tái hiện thành Thăng Long thế kỷ XI; phim tư liệu, hoạt hình, trò chơi giáo dục và các sản phẩm truyền thông đa ngữ. Tuy nhiên công nghệ cần phục vụ sự hiểu biết lịch sử, chứ không thay thế lịch sử bằng hình ảnh minh họa đơn giản hoặc thông tin thiếu kiểm chứng.

Cùng với đó, cần gắn việc tôn vinh Lý Công Uẩn với giáo dục lịch sử, giáo dục công dân và bồi dưỡng văn hóa lãnh đạo. Chiếu dời đô cần được khai thác không chỉ như tác phẩm văn học trong nhà trường, mà còn như một văn bản về tầm nhìn quốc gia, tư duy quy hoạch, trách nhiệm với nhân dân và năng lực đổi mới. Các bảo tàng, di tích, trường học, cơ quan truyền thông và thiết chế văn hóa có thể xây dựng những chương trình giới thiệu sinh động, phù hợp với các nhóm công chúng khác nhau.

Ngoài ra, việc tôn vinh Lý Công Uẩn cần được đặt trong tinh thần đối thoại quốc tế. Đó là cơ hội để Việt Nam giới thiệu với bạn bè thế giới một hình mẫu lãnh đạo lịch sử gắn với hòa bình, nhân ái, tri thức, phát triển đô thị và ý chí độc lập dân tộc. Đồng thời, đây cũng là dịp để tiếp thu kinh nghiệm quốc tế trong nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị của các nhân vật lịch sử có ảnh hưởng sâu rộng đối với cộng đồng../.