Khẳng định vị trí xứng đáng của văn hóa trong chiến lược quốc gia
Cách đây 80 năm, giữa những khó khăn của một đất nước vừa giành được độc lập, Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất được tổ chức tại Hà Nội. Tại đây, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định tư tưởng có ý nghĩa định hướng lâu dài: “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”. Thông điệp ấy cho thấy văn hóa ngay từ những ngày đầu xây dựng Nhà nước mới đã được xác định là một sức mạnh quan trọng, góp phần định hình con đường phát triển của dân tộc.
Vì vậy, việc chọn ngày 24/11 làm Ngày Văn hóa Việt Nam, đặc biệt trong năm đầu tiên tổ chức trên phạm vi cả nước đúng dịp kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (24/11/1946 – 24/11/2026), tạo nên một sự gặp gỡ rất ý nghĩa giữa ký ức lịch sử và khát vọng phát triển, Theo Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương PGS.TS Bùi Hoài Sơn, đây là dịp để khẳng định vị trí xứng đáng của văn hóa, con người trong chiến lược quốc gia, đồng thời nhắc nhở mỗi người về vai trò của văn hóa trong đời sống thường ngày.
Văn hóa không chỉ hiện diện trong bảo tàng, nhà hát hay di tích, mà còn được thể hiện qua cách con người ứng xử, sự tử tế, lòng nhân ái, tinh thần đoàn kết và trách nhiệm với cộng đồng. Bởi vậy, ý nghĩa của Ngày Văn hóa Việt Nam không nên chỉ giới hạn trong các hoạt động kỷ niệm hay một ngày nghỉ. Đây cần là cơ hội để người dân trực tiếp tham gia các hoạt động văn hóa, từ trải nghiệm di sản, giao lưu nghệ thuật đến thực hành, sáng tạo và truyền dạy các giá trị truyền thống.
Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương PGS.TS Bùi Hoài Sơn (Ảnh: Quochoi.vn)
PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh, ngày hội văn hóa chỉ thực sự có sức sống khi người dân không đơn thuần là người xem mà được đặt ở vị trí trung tâm của các hoạt động. Mỗi địa phương cần có cách tổ chức phù hợp với bản sắc riêng, mở rộng cơ hội tiếp cận cho người dân ở vùng sâu, vùng xa và những nhóm còn gặp khó khăn trong thụ hưởng văn hóa. Quan trọng hơn, tinh thần tôn trọng, gìn giữ và sáng tạo văn hóa cần được nuôi dưỡng trong đời sống hằng ngày.
“Một ngày để tôn vinh văn hóa, nhưng là để đánh thức trách nhiệm nuôi dưỡng văn hóa trong suốt cả năm. Khi văn hóa trở thành nhu cầu tự thân và nếp sống thường ngày của mỗi người, Ngày Văn hóa Việt Nam mới thực sự trở thành ngày hội của toàn dân” - PGS.TS Bùi Hoài Sơn khẳng định.
Đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho con người và khả năng phát triển lâu dài của đất nước
Trong bối cảnh đất nước hướng tới những mục tiêu phát triển lớn, yêu cầu đặt ra là phải nhìn nhận văn hóa với vai trò rộng hơn, không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là nguồn lực, động lực, trụ cột và hệ điều tiết của phát triển nhanh, bền vững. Tinh thần này được thể hiện rõ trong Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.
Văn hóa tạo nên bản lĩnh, lòng yêu nước, tinh thần tự cường, sự trung thực và ý thức trách nhiệm của con người Việt Nam (Ảnh minh họa)
Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, điểm mới và sâu sắc của Nghị quyết là cách nhìn văn hóa như một cấu phần có tính quyết định đối với chất lượng phát triển. Văn hóa tạo nên bản lĩnh, lòng yêu nước, tinh thần tự cường, sự trung thực và ý thức trách nhiệm của con người Việt Nam. Đồng thời, sức sáng tạo của con người, kho tàng di sản, tri thức, uy tín quốc gia và lòng tin xã hội cũng là những nguồn lực có thể được bồi đắp, chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh.
Từ góc nhìn này, phát triển kinh tế, xây dựng hạ tầng hay làm chủ công nghệ cần song hành với việc bảo đảm phẩm giá con người, môi trường sống, công bằng xã hội và sự gắn kết cộng đồng. Một đô thị phát triển không thể chỉ được đánh giá qua những tòa nhà cao tầng, mà còn cần có không gian công cộng, ký ức đô thị được tôn trọng, đời sống nghệ thuật phong phú và môi trường ứng xử văn minh. Tương tự, một doanh nghiệp không chỉ cần thành công về doanh thu mà còn phải xây dựng văn hóa kinh doanh, chữ tín và trách nhiệm xã hội.
Điều đó đòi hỏi văn hóa phải được tính đến ngay từ khâu xây dựng chiến lược, quy hoạch và chính sách, thay vì chỉ được bổ sung như một hoạt động mang tính trang trí khi dự án đã hoàn thành. Các tiêu chí đánh giá phát triển cũng cần quan tâm đến cơ hội thụ hưởng văn hóa, chất lượng môi trường văn hóa, mức độ tham gia của cộng đồng và đóng góp của các ngành công nghiệp văn hóa.
Việc dành nguồn lực tương xứng cho văn hóa cũng là yêu cầu quan trọng. Theo PGS.TS. Bùi Hoài Sơn, chủ trương dành tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho văn hóa cần đi cùng cách phân bổ có trọng tâm, quản trị minh bạch và đánh giá bằng kết quả thực chất. Bởi đầu tư cho văn hóa, suy cho cùng, là đầu tư cho con người và khả năng phát triển lâu dài của đất nước.
“Kinh tế có thể làm cho một quốc gia giàu lên, nhưng văn hóa góp phần quyết định quốc gia ấy giàu lên để làm gì và phát triển theo cách nào”
PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh
Chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành sức mạnh mềm quốc gia
Một trong những yêu cầu quan trọng của phát triển văn hóa hiện nay là thúc đẩy các ngành công nghiệp văn hóa, hình thành hệ sinh thái sáng tạo và nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm văn hóa Việt Nam. Đây cũng là hướng đi để chuyển hóa nguồn tài nguyên văn hóa phong phú thành giá trị kinh tế, đồng thời lan tỏa hình ảnh và bản sắc Việt Nam ra thế giới.
Một trong những yêu cầu quan trọng của phát triển văn hóa hiện nay là thúc đẩy các ngành công nghiệp văn hóa (Ảnh minh họa)
Đánh giá về tiềm năng này, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, Việt Nam không thiếu tài nguyên văn hóa, nhưng ở nhiều nơi còn thiếu năng lực biến những tài nguyên ấy thành sản phẩm, dịch vụ có chất lượng, có thị trường và sức cạnh tranh. Một di sản quý, một làng nghề lâu đời hay một câu chuyện lịch sử giàu cảm xúc không tự động trở thành sản phẩm công nghiệp văn hóa. Quá trình đó cần một chuỗi giá trị hoàn chỉnh, từ nghiên cứu, sáng tạo nội dung, thiết kế, sản xuất, bảo vệ bản quyền đến phân phối, truyền thông và tiếp cận công chúng.
Điều quan trọng là thay đổi tư duy từ khai thác những gì sẵn có sang kiến tạo giá trị mới trên nền tảng bản sắc. Chất liệu lịch sử và văn hóa dân gian có thể trở thành nguồn cảm hứng cho điện ảnh, âm nhạc, hoạt hình, trò chơi điện tử, thời trang và thiết kế. Các nghề thủ công truyền thống cũng có thể tham gia vào chuỗi sản phẩm đương đại khi được kết hợp với thiết kế, công nghệ và xây dựng thương hiệu. Sáng tạo cần tạo ra cách thể hiện mới để công chúng hôm nay, đặc biệt là giới trẻ và bạn bè quốc tế, cảm nhận được chiều sâu văn hóa Việt Nam.
Để làm được điều đó, cần xây dựng hệ sinh thái đủ mạnh cho người làm sáng tạo, tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế, quyền sở hữu trí tuệ, vốn đầu tư, không gian sáng tạo, nhân lực quản trị và cơ chế hợp tác công – tư. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo môi trường pháp lý minh bạch, đầu tư hạ tầng thiết yếu, hỗ trợ những lĩnh vực có tính dẫn dắt và bảo đảm cạnh tranh lành mạnh. Đặc biệt, nghệ nhân và cộng đồng sở hữu, thực hành di sản cần được nhìn nhận là những đối tác thực sự, được ghi nhận đóng góp và hưởng lợi công bằng từ quá trình khai thác, phát huy giá trị văn hóa.
Nghị quyết số 80-NQ/TW đặt mục tiêu các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP vào năm 2030 và công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo phấn đấu đóng góp 9% GDP vào năm 2045. Đây là mục tiêu kinh tế, nhưng không nên chỉ đo bằng doanh thu. Một bộ phim hay một sản phẩm âm nhạc được đón nhận ở nước ngoài có thể khiến bạn bè quốc tế tò mò về đất nước, muốn học tiếng Việt, khám phá di sản, thưởng thức ẩm thực và đến Việt Nam. Đó là lúc giá trị kinh tế kết nối với sức mạnh mềm. Vì vậy, phải gắn phát triển sản phẩm với chiến lược thương hiệu quốc gia, hoạt động đối ngoại văn hóa, thị trường xuất khẩu, các sự kiện quốc tế và năng lực kể câu chuyện Việt Nam bằng ngôn ngữ toàn cầu.
Phát triển công nghiệp văn hóa phải đồng thời tạo ra ba giá trị: lợi ích kinh tế, sự tiếp nối văn hóa và sự gia tăng uy tín quốc gia (Ảnh minh họa)
Dù vậy, chuyển hóa giá trị văn hóa thành giá trị kinh tế không đồng nghĩa với thương mại hóa bằng mọi giá. Nếu đánh đổi tính nguyên gốc, làm sai lệch bản sắc hoặc gạt cộng đồng ra ngoài quá trình hưởng lợi, những sản phẩm được tạo ra có thể làm tổn hại chính nguồn tài nguyên văn hóa. Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, phát triển công nghiệp văn hóa phải đồng thời tạo ra ba giá trị: lợi ích kinh tế, sự tiếp nối văn hóa và sự gia tăng uy tín quốc gia.
“Khi thế giới biết đến Việt Nam không chỉ qua những gì chúng ta sản xuất, mà còn qua những câu chuyện, cảm xúc, tài năng và giá trị nhân văn mà chúng ta đóng góp, đó chính là sức mạnh mềm bền vững nhất”
PGS.TS Bùi Hoài Sơn khẳng định
Từ ý nghĩa của Ngày Văn hóa Việt Nam đến yêu cầu đổi mới, xây dựng, phát triển công nghiệp văn hóa, có thể thấy văn hóa cần được đặt ở vị trí xuyên suốt trong chiến lược phát triển đất nước. Khi các giá trị văn hóa thực sự thấm sâu vào đời sống, trở thành nguồn lực sáng tạo và được chuyển hóa thành những sản phẩm có sức cạnh tranh, văn hóa sẽ đóng góp thiết thực hơn cho mục tiêu phát triển nhanh, bền vững và nâng cao vị thế Việt Nam trong kỷ nguyên mới.