Nguy cơ đứt gãy và rào cản vô hình

Theo thống kê năm 2024 của Cục Nghệ thuật biểu diễn, diễn viên sân khấu truyền thống từ 20 - 25 tuổi chỉ chiếm 5,6%, khiến nhiều vở buộc diễn viên lớn tuổi phải hóa trang vào vai trẻ. Tại các kỳ liên hoan gần đây hầu như không xuất hiện những gương mặt đạo diễn, diễn viên trẻ nổi bật, đủ sức vượt qua cái bóng của các nghệ sĩ “lão làng”. Điều này đặt sân khấu nghệ thuật truyền thống trước thách thức nghiêm trọng về việc tiếp nối và phát huy các giá trị di sản quý báu của cha ông.

Khác với nhiều loại hình nghệ thuật đương đại nơi công nghệ có thể hỗ trợ tối đa kỹ năng biểu diễn, nghệ thuật truyền thống đòi hỏi quá trình rèn giũa khắc nghiệt và bền bỉ. Để đứng được trên sân khấu, một diễn viên tuồng, chèo… phải đánh đổi bằng nhiều năm học nghề. Sự đòi hỏi khắt khe về các tiêu chuẩn “thanh, sắc, thục, tinh, khí, thần” - tức giọng hát, diện mạo, kỹ năng thuần thục, tinh nhạy, nội lực, thần thái - đã tạo áp lực lớn, khiến đầu vào của các trường đào tạo nghệ thuật truyền thống rơi vào tình trạng khan hiếm. Nhiều khoa kịch hát dân tộc tại các trường đại học, cao đẳng nghệ thuật trong nhiều năm liền không thể tuyển đủ chỉ tiêu, mặc dù đã đưa ra nhiều chính sách ưu đãi nhằm thu hút người học.

Bên cạnh gian nan khổ luyện, vấn đề thu nhập cũng khiến nhiều người trẻ không theo nghề. So với các ngành nghệ thuật khác, mức thu nhập của nghệ sĩ sân khấu truyền thống thấp hơn nhiều. Hơn thế, rào cản vô hình còn là sự lệch pha giữa tư duy nghệ thuật truyền thống và thị hiếu đương đại, làm cho lực lượng khán giả của sân khấu truyền thống ngày càng thu hẹp…

Thực tế, thời gian qua, lĩnh vực văn hóa đã nhận được sự quan tâm, chăm lo của Đảng, Nhà nước và xã hội. Riêng lĩnh vực sân khấu truyền thống, có các chính sách về đào tạo tài năng, hỗ trợ nghệ nhân và ưu đãi trong đào tạo các bộ môn nghệ thuật truyền thống… Đặc biệt, Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam đã tạo nền tảng để nhìn công nghiệp văn hóa như một cách chuyển hóa bản sắc thành giá trị, mở ra con đường để văn hóa trở thành một phần hữu cơ của mô hình phát triển mới.

Cú hích tiếp thêm động lực cho người trẻ

Việc Quốc hội thông qua Nghị quyết số 28/2026/QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam được đánh giá là một bước quan trọng. Nhiều yêu cầu lâu nay của lĩnh vực văn hóa bắt đầu được chuyển thành những cơ chế, chính sách cụ thể và có tính đột phá hơn, trong đó, có ý nghĩa thiết thực phát triển tài năng trẻ ngành sân khấu truyền thống.

Theo Chủ tịch Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam, NSND Trịnh Thúy Mùi, Nghị quyết số 28/2026/QH16 đã giải quyết nhiều khúc mắc như ưu đãi về chế độ thù lao dành cho văn nghệ sĩ. Cơ cấu mới tính mức bồi dưỡng, thù lao biểu diễn dựa trên tỷ lệ phần trăm của mức lương cơ sở, nhằm bảo đảm cống hiến lâu dài của các nghệ sĩ. “Những quyết sách hợp thời như vậy thực sự là cú hích giải tỏa tâm lý cho anh chị em nghệ sĩ, tiếp thêm động lực cho người trẻ gắn bó, tâm huyết với nghề”, NSND Trịnh Thúy Mùi nhìn nhận.

Phát triển, bồi dưỡng tài năng nghệ thuật của giới trẻ cần có sự quan tâm, hỗ trợ toàn diện của gia đình, nhà trường và xã hội. Nhận định như vậy, PGS. TS. Phạm Minh Phong, Trường Đại học Sư phạm nghệ thuật Trung ương phân tích, thông qua sự chăm sóc của gia đình, giáo dục ở trường và tham gia hoạt động xã hội, thanh thiếu niên có thể phát triển và thể hiện đầy đủ tài năng nghệ thuật của mình. Chỉ với sự rèn luyện và nỗ lực toàn diện như vậy, tài năng nghệ thuật của người trẻ mới thực sự được khai thác và phát triển, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển trong tương lai của các em, nền tảng đại diện văn hóa, nghệ thuật của đất nước trong thời đại mới.

Cùng quan điểm, nhà nghiên cứu, lý luận âm nhạc, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long nhận định, đối với lĩnh vực bảo tồn và phát huy văn hóa nghệ thuật truyền thống, nếu như những nghệ nhân lớn tuổi giàu kinh nghiệm được ví như “báu vật sống” thì những người trẻ giống viên ngọc còn ẩn mình trong đá, để tỏa sáng cần có thời gian, sự kiên trì và sáng tạo. Nếu đề cập tới khía cạnh sáng tạo giá trị mới trên nền tảng của nghệ thuật truyền thống dân tộc, vai trò của người trẻ càng trở nên quan trọng.

Cùng với những chính sách về văn hóa, cần nhìn nhận những nghệ sĩ, nghệ nhân trẻ là nhóm đối tượng quan trọng, đóng góp trực tiếp trong công tác thực hành di sản, từ khía cạnh bảo tồn, phục hồi đến phát huy và sáng tạo giá trị mới cho nghệ thuật truyền thống. Cần tạo điều kiện tốt nhất cho những người trẻ có trình độ, có thực tiễn, đam mê sáng tạo cải tiến những phương thức cũ và sáng tạo những giá trị mới cho nghệ thuật truyền thống; hỗ trợ kinh phí, điều kiện tốt nhất để người trẻ có thể thực hành di sản.

Đối với những người trẻ hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn, phát huy giá trị nghệ thuật truyền thống thuộc khu vực các tổ chức, đơn vị, đoàn nghệ thuật nhà nước, cần có sự quan tâm ưu đãi về chế độ chính sách, nơi ở và môi trường biểu diễn để họ yên tâm gắn bó với nghề…

“Song song với khuyến khích người trẻ tham gia đóng góp trong lĩnh vực bảo tồn, phát huy và sáng tạo giá trị văn hóa nghệ thuật truyền thống, cần xây dựng cơ chế, chính sách phù hợp, đủ sức thu hút người trẻ tham gia, gắn bó và cống hiến cho văn hóa nghệ thuật truyền thống”, nhà nghiên cứu, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long kỳ vọng.