Chuỗi liên kết bảo tồn, sáng tạo và lan tỏa

Tại hội thảo khoa học quốc tế "Kết nối không gian số từ di sản đến đào tạo và sáng tạo mỹ thuật, mỹ thuật ứng dụng trong bối cảnh hội nhập quốc tế", ngày 6/11, GS. TS. Trương Quốc Bình, Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam chia sẻ: "Trong bối cảnh chuyển đổi mô hình phát triển từ khai thác các nguồn lực vật chất sang phát huy mạnh mẽ hơn nguồn lực văn hóa, sáng tạo và tri thức, di sản đang trở thành một nguồn lực quan trọng của đổi mới sáng tạo".

Đối với mỹ thuật và mỹ thuật ứng dụng, di sản không đơn thuần cung cấp những giá trị lịch sử, thẩm mỹ hay biểu tượng, mà còn chứa đựng một hệ thống chất liệu phong phú gồm hình tượng, kỹ thuật, tri thức bản địa, phương thức tạo hình và ký ức văn hóa. Những yếu tố này có thể được nghiên cứu, diễn giải, tái cấu trúc để hình thành các giá trị nghệ thuật và sản phẩm sáng tạo mới.

Nếu trước đây, bảo tồn thường được đặt trọng tâm vào việc gìn giữ tính nguyên gốc, thì trong bối cảnh hiện nay, sáng tạo cũng là một phương thức góp phần lưu giữ, phát huy giá trị di sản. Quá trình ấy cần được triển khai theo một chuỗi liên kết: bảo tồn, nhận diện, diễn giải, sáng tạo và lan tỏa. Trong quá trình đó, mỹ thuật nói chung và mỹ thuật ứng dụng nói riêng giữ vai trò cầu nối quan trọng giữa giá trị văn hóa với đời sống đương đại.

Thông qua sáng tạo, di sản có thể trở thành nguồn cảm hứng, ngôn ngữ tạo hình, chất liệu của tác phẩm nghệ thuật, sản phẩm văn hóa đương đại. Trong bối cảnh các ngành công nghiệp văn hóa đang được xác định là động lực mới của tăng trưởng, việc khai thác giá trị di sản thông qua mỹ thuật và mỹ thuật ứng dụng còn mở ra hướng phát triển các sản phẩm có hàm lượng văn hóa và giá trị gia tăng cao.

Thực tế, nhiều di sản đã và đang trở thành nguồn nguyên liệu sáng tạo đặc sắc cho các lĩnh vực từ thiết kế thời trang, đồ họa, nội thất, thủ công mỹ nghệ đến sản phẩm lưu niệm và các không gian trải nghiệm văn hóa... đóng góp tích cực chuyển hóa vốn văn hóa thành nguồn lực kinh tế.

GS. TS. Trương Quốc Bình lưu ý, điều cốt lõi là người sáng tạo phải hiểu được tinh thần, ý nghĩa và bối cảnh văn hóa của di sản trước khi chuyển hóa chúng thành sản phẩm mới. Nếu chỉ dừng lại ở việc sao chép hình thức, các yếu tố truyền thống dễ trở thành những mô-típ trang trí rời rạc, thiếu chiều sâu. Ngược lại, khi nắm bắt được nguyên lý thẩm mỹ và giá trị bên trong, nhà thiết kế có thể tạo ra những sản phẩm vừa mang hơi thở đương đại, vừa thể hiện được căn cốt Việt.

Bởi vậy, để phát huy tối đa giá trị di sản trong sáng tạo, cần hình thành hệ sinh thái với sự tham gia của bảo tàng, viện nghiên cứu, cơ sở đào tạo, cộng đồng làng nghề và doanh nghiệp. Đặc biệt, quyền của cộng đồng sở hữu di sản, tính xác thực của tư liệu và đạo đức sáng tạo cần được đặt ở vị trí quan trọng. Sự kết nối này giúp di sản được tiếp cận từ nhiều góc độ, từ nghiên cứu, bảo tồn đến thử nghiệm sáng tạo và đưa sản phẩm ra thị trường.

Tăng chuyển hóa nguồn lực, tiếp cận di sản

Nếu di sản cung cấp nguồn chất liệu và tri thức cho sáng tạo, công nghệ số đang tạo ra những phương thức mới để tiếp cận, khai thác và chuyển hóa nguồn lực ấy.

PGS. TS. Trần Thị Biển, Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội cho rằng, các công nghệ như trí tuệ nhân tạo, mô hình 3D, thực tế tăng cường (AR), thực tế ảo (VR) và những nền tảng sáng tạo số đang trở thành công cụ hữu ích trong nghiên cứu, giảng dạy, sáng tác mỹ thuật và thiết kế ứng dụng.

Thông qua công nghệ, các yếu tố di sản có thể được lưu giữ, tái hiện và tổ chức thành những nguồn tư liệu linh hoạt, phục vụ nhiều mục đích khác nhau. Một hoa văn cổ, kết cấu kiến trúc, kỹ thuật tạo hình hay hiện vật có thể được số hóa, mô hình hóa, phân tích và khai thác trong các môi trường sáng tạo mới. Công chúng cũng có thêm cơ hội tiếp cận di sản thông qua những trải nghiệm tương tác, vượt qua giới hạn về không gian và thời gian của phương thức trưng bày truyền thống.

PGS. TS. Phạm Hùng Cường, Hiệu trưởng Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp nhận định, đối với lĩnh vực mỹ thuật và mỹ thuật ứng dụng, công nghệ phát triển là cơ hội để di sản văn hóa được bảo tồn và lan tỏa bằng những phương thức hiện đại. Bởi vậy, cần khai thác hiệu quả những thành tựu của công nghệ để tư liệu hóa, số hóa, phát huy giá trị di sản, tích hợp tri thức di sản vào chương trình đào tạo, thúc đẩy phương thức sáng tạo liên ngành.

Đặc biệt, trong bối cảnh AI và các công nghệ sáng tạo mới đang phát triển nhanh chóng, vấn đề đặt ra không chỉ là khả năng ứng dụng công nghệ mà còn là trách nhiệm của người làm nghệ thuật trong việc tôn trọng giá trị văn hóa, bảo đảm tính nguyên bản và hướng tới sự phát triển bền vững...

AI đang tạo ra những biến đổi sâu sắc trong tư duy và phương thức thực hành thiết kế, đồng thời mở ra tiềm năng phát triển di sản văn hóa Việt Nam dưới những hình thức mới, trong đó có di sản số và sản phẩm số lấy cảm hứng từ di sản.

Tuy nhiên, theo ThS. Lê Văn Thân, Trường Đại học Công nghệ Đông Á: bản sắc văn hóa trong thiết kế không được hình thành bằng cách tập hợp hay lặp lại những họa tiết, biểu tượng truyền thống, mà là kết quả của quá trình tìm hiểu, tiếp nhận, tư duy và sáng tạo trên nền tảng tri thức di sản. Vì vậy, cần tập trung đào tạo tư duy sáng tạo, khả năng làm chủ công nghệ cho thế hệ thiết kế trẻ. Việc ứng dụng AI trong khai thác di sản cần được triển khai theo hướng bền vững, chú trọng nguồn gốc dữ liệu, quyền sở hữu trí tuệ và việc bảo vệ các giá trị văn hóa gốc.

Kết nối di sản với không gian số, vì thế, cần được nhìn nhận như quá trình kiến tạo tương lai trên nền tảng những giá trị đã làm nên bản sắc dân tộc. Công nghệ có thể mở rộng giới hạn lưu giữ, tiếp cận và biểu đạt, nhưng chiều sâu của sáng tạo vẫn bắt nguồn từ tri thức văn hóa, tư duy thẩm mỹ và bản lĩnh của người thực hiện. Khi di sản được đưa vào giảng đường, xưởng sáng tác nghệ thuật và đời sống thiết kế, di sản sẽ có thêm cơ hội tái sinh trong những hình hài mới. Đó cũng là con đường để nghệ thuật và các sản phẩm sáng tạo Việt Nam vừa giữ được căn cốt văn hóa, vừa tạo dựng tiếng nói riêng trong dòng chảy sáng tạo toàn cầu.