Khác với du lịch đại trà, du lịch cộng đồng đặt người dân vào vị trí trung tâm của quá trình phát triển. Và chính từ mô hình này, nhiều gia đình ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số đã từng bước thoát nghèo, xây dựng cuộc sống mới.

Văn hóa – tài nguyên quý để phát triển kinh tế

Tại nhiều bản làng vùng cao phía Bắc, giá trị văn hóa truyền thống đã trở thành “điểm nhấn” thu hút du khách. Từ kiến trúc nhà sàn, trang phục thổ cẩm, nhạc cụ dân gian đến những điệu múa, tiếng khèn, lễ hội mùa, tất cả tạo nên bản sắc độc đáo mà không nơi nào có.

Trước đây, những giá trị này chỉ tồn tại trong đời sống cộng đồng mà ít được khai thác phục vụ phát triển kinh tế. Nhưng vài năm trở lại đây, dưới sự hỗ trợ của các chương trình mục tiêu quốc gia, sự vào cuộc của chính quyền địa phương và vai trò của người uy tín, bà con các dân tộc Mông, Dao, Tày, Hà Nhì, La Hủ… đã mạnh dạn đưa văn hóa vào làm du lịch.

Những homestay bằng gỗ, các lớp trải nghiệm nhuộm vải chàm, dệt thổ cẩm, nấu món truyền thống… ngày càng trở thành lựa chọn của du khách. Nhiều hộ gia đình thoát nghèo nhờ làm dịch vụ ăn uống, bán đồ thủ công, thuê phòng nghỉ hoặc làm hướng dẫn viên bản địa.

Ở Sơn La, bản Áng (Mộc Châu) hay bản Bon Phặng (Thuận Châu) là những ví dụ điển hình. Trước đây, người dân chủ yếu sống dựa vào nương rẫy, thu nhập bấp bênh. Khi du lịch cộng đồng phát triển, mỗi hộ dân biết khai thác lợi thế văn hóa riêng. Nhiều gia đình đã xây dựng khu nhà ở truyền thống để làm homestay, tổ chức biểu diễn văn nghệ dân tộc vào buổi tối.

Tại Tuyên Quang, du lịch cộng đồng có bước phát triển mạnh ở Quản Bạ, Đồng Văn, Yên Minh. Người dân vừa bảo tồn kiến trúc truyền thống, vừa mở các mô hình dịch vụ như cho thuê xe máy, bán đặc sản địa phương, hướng dẫn du khách chụp ảnh, leo núi, khám phá văn hóa bản địa. Nhiều hộ gia đình thoát nghèo chỉ sau vài mùa du lịch.

Ở Lào Cai, bản Tả Van, Tả Phìn, Cát Cát trở thành “thương hiệu” du lịch cộng đồng của Tây Bắc. Những sản phẩm từ thổ cẩm, thảo dược, rượu địa phương, ẩm thực truyền thống đã tạo nguồn thu lớn cho bà con. Nhờ có du lịch, phụ nữ dân tộc thiểu số có việc làm tại chỗ, trẻ em được đến trường thường xuyên, đời sống văn hóa tinh thần phong phú hơn.

Khai thác văn hóa nhưng vẫn bảo tồn bản sắc

Một vấn đề quan trọng được đặt ra là: làm sao để phát triển du lịch mà không làm mờ bản sắc văn hóa? Nhiều địa phương đã giải bài toán này bằng cách: Xây dựng quy định cộng đồng về kiến trúc homestay (giữ nguyên kiểu nhà truyền thống, hạn chế bê tông hóa); Khuyến khích người dân mặc trang phục truyền thống trong sinh hoạt du lịch; Bảo tồn nghề thủ công truyền thống như dệt thổ cẩm, nhuộm chàm, đan lát, chế tác nhạc cụ; Tổ chức lớp truyền dạy văn hóa dân gian cho trẻ em; Gắn lễ hội truyền thống với hoạt động du lịch nhưng đảm bảo đúng nghi thức bản địa....

Khi du lịch trở thành nguồn thu, người dân càng ý thức giá trị văn hóa của mình. Nhiều hủ tục lạc hậu dần được xóa bỏ, thay vào đó là phong tục đẹp được khôi phục và phát huy.

Loại hình du lịch này mang lại nhiều lợi ích thiết thực khi tạo việc làm tại chỗ, hạn chế di cư lao động; Tăng thu nhập đa dạng, từ dịch vụ lưu trú, ẩm thực, bán hàng thủ công; Phụ nữ được trao quyền, tham gia kinh tế nhiều hơn; Khôi phục nghề truyền thống, nâng cao giá trị văn hóa; Gắn kết cộng đồng, củng cố tinh thần đoàn kết; Hạn chế tác động của thiên tai khi kinh tế không phụ thuộc hoàn toàn vào nông nghiệp.

Nhiều tỉnh ghi nhận số hộ nghèo giảm đáng kể sau khi triển khai mô hình du lịch cộng đồng. Thu nhập từ dịch vụ du lịch, dù không quá lớn, nhưng ổn định và mang tính bền vững, giúp cải thiện chất lượng sống của người dân.

Du lịch cộng đồng không chỉ giúp bảo tồn văn hóa mà còn trở thành công cụ tạo sinh kế mạnh mẽ. Khi người dân làm du lịch bằng chính bản sắc văn hóa của mình, họ không chỉ giữ được truyền thống mà còn mở cánh cửa thoát nghèo bền vững.