Tại thành phố Đà Nẵng, các bảo tàng đã và đang triển khai số hóa để giới thiệu điểm đến và bảo tồn hiện vật. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào giáo dục di sản, truyền thông trên mạng xã hội, số hóa hiện vật bằng công nghệ 2D, 3D. Đây là hướng đi được hệ thống các bảo tàng ở Đà Nẵng triển khai sâu rộng, góp phần bảo tồn và đưa di sản đến gần hơn với công chúng.

Làm mới trải nghiệm của du khách

Nằm bên bờ sông Hàn, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng là nơi lưu giữ và trưng bày bộ sưu tập điêu khắc quy mô lớn, độc đáo của vương quốc Chăm pa cổ. Bảo tàng hiện đang lưu giữ gần 2.000 hiện vật, trong đó khoảng 500 hiện vật tiêu biểu được trưng bày thường xuyên.

Phần lớn các hiện vật được chế tác bằng sa thạch, bên cạnh một số hiện vật bằng đồng và đất nung, có niên đại từ thế kỷ VII đến thế kỷ XV. Hiện nay, Bảo tàng lưu giữ, trưng bày và giới thiệu 12 bảo vật quốc gia gồm: Đài thờ Trà Kiệu, Phù điêu Apsara Trà Kiệu, Đài thờ Mỹ Sơn E1, Tượng Ganesha, Phù điêu Đản sinh Rrahma Mỹ Sơn E1, Tượng Shiva Mỹ Sơn C1, Đài thờ Đồng Dương, Tượng Bồ tát Tara, Tượng Gajasimha, Tượng rồng Tháp Mẫm, Phù điêu Shiva múa Phong Lệ, Phù điêu Uma Chánh Lộ. Đây đều là những bảo vật vô giá và đang được trưng bày tại những không gian trưng bày của bảo tàng để phục vụ khách tham quan.
Trong không gian số của bảo tàng, mỗi cú chạm không chỉ để tìm kiếm thông tin mà còn mở ra hành trình khám phá văn hóa Chăm độc đáo và toàn diện.

Từ tham quan 3D, thuyết minh đa ngôn ngữ, mã QR đến nghiên cứu ứng dụng AI, công nghệ đang mở rộng để công chúng tiếp cận, khám phá và hiểu sâu hơn về những giá trị đặc sắc của văn hóa Chăm pa.

Lần đầu đến tham quan bảo tàng, chị Trần Huyền Khánh Ngọc, du khách đến từ Thành phố Hồ Chí Minh chia sẻ, ngay khi bước vào bảo tàng du khách được quét mã QR và trải nghiệm thuyết minh tự động bằng phần mềm Audio Guide để tìm hiểu về hiện vật được trưng bày tại đây.

Việc này giúp cung cấp đầy đủ thông tin về hiện vật trưng bày để khách tham quan có thể chủ động di chuyển tìm hiểu tại các khu trưng bày mà không cần hướng dẫn viên thuyết minh. Các hiện vật tại bảo tàng được trưng bày rất ấn tượng, rất gần gũi và sống động nhờ có công nghệ hỗ trợ.

Việc ứng dụng công nghệ phục vụ khách tham quan đã được Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng triển khai từ khá sớm.

Năm 2017, Hệ thống tham quan Bảo tàng và di tích Chăm 3D được đưa vào sử dụng trên các thiết bị kiosk tại khu trưng bày, cho phép du khách khám phá hiện vật của Bảo tàng và 7 điểm di tích Chăm tiêu biểu trong không gian ảo.

Đến năm 2019, hệ thống thuyết minh tự động bằng công nghệ quét mã QR tiếp tục được triển khai.

Hiện nay, Bảo tàng ứng dụng lưu trữ, cung cấp hơn 80 nội dung về các phòng trưng bày và hiện vật bằng ba ngôn ngữ Việt, Anh, Pháp. Đặc biệt từ năm 2011, Bảo tàng Điêu khắc Chăm là bảo tàng đầu tiên của Việt Nam được nền tảng Google Art Cuture giới thiệu lên nền tảng, giúp các bộ sưu tập và di sản văn hóa Chăm được giới thiệu rộng rãi hơn đến với công chúng quốc tế.

Số hóa vừa tạo thêm phương thức lưu trữ, quản lý dữ liệu, vừa đưa di sản vượt khỏi giới hạn của không gian trưng bày. Những hiện vật vốn chỉ có thể chiêm ngưỡng trực tiếp nay từng bước có thêm “đời sống” trên môi trường số, phục vụ nghiên cứu, giáo dục và quảng bá. Bà Lê Thị Thu Trang, Giám đốc Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng cho hay, chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ là một hướng đi quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn và đưa di sản đến gần hơn với công chúng. Công tác số hóa hiện vật đang được bảo tàng triển khai đồng bộ.

Đến nay, đơn vị đã cập nhật đầy đủ các trường dữ liệu của 2.569 hiện vật lên nền tảng tài nguyên số ngành Văn hóa.

Đáng chú ý, Bảo tàng phối hợp với Ban Quản lý Di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn số hóa 3D với 32 hiện vật, trong đó có 4 Bảo vật Quốc gia gồm Đài thờ Mỹ Sơn E1, Tượng Ganesha, Tượng Shiva Mỹ Sơn C1 và Phù điêu Đản sinh Brahma. Gần đây, đơn vị tập trung số hóa và xây dựng hệ thống truyền thông đa nền tảng gồm website, các mạng xã hội Facebook, TikTok và YouTube bằng các video ngắn nhằm đưa câu chuyện của hiện vật cũng như văn hóa Chăm pa đến gần hơn với công chúng.

Hướng đến xây dựng “Bảo tàng thông minh”

Theo lộ trình chuyển đổi số hướng đến xây dựng bảo tàng thông minh, một trong những nhiệm vụ trọng tâm mà các bảo tàng tại Đà Nẵng đang tập trung thực hiện là số hóa 2D, 3D đối với các hiện vật.

Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng đang xây dựng báo cáo chủ trương đầu tư dự án “Hệ thống kiểm kê, bảo quản, phục chế hiện vật tích hợp AI” tăng cường ứng dụng công nghệ trong quản lý và bảo quản hiện vật thông qua hệ thống giám sát các điều kiện môi trường như nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng bằng các thiết bị thông minh kết nối phần mềm quản lý tập trung, góp phần nâng cao hiệu quả bảo tồn lâu dài. Bên cạnh đó, công nghệ RFID cũng sẽ được ứng dụng trong công tác kiểm kê, quản lý và theo dõi lịch sử di chuyển của hiện vật.

Giám đốc Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng Lê Thị Thu Trang cho hay, ngoài số hóa, đơn vị đang hướng đến xây dựng mô hình bảo tàng thông minh, trước hết thực hiện số hóa 2D, 3D hiện vật và 12 bảo vật quốc gia.

Bảo tàng dự kiến xây dựng không gian triển lãm và trải nghiệm văn hóa số trên nền tảng trực tuyến, giúp công chúng tiếp cận, khám phá di sản trên nền tảng số bằng hình thức mới mẻ, sinh động và hấp dẫn hơn.

Bảo tàng Đà Nẵng đã xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu các hiện vật đang trưng bày, lưu giữ tại 3 bảo tàng của thành phố và được cập nhật, quản lý trên phần mềm chuyên ngành theo tiêu chí “đúng-đủ-sạch-sống-thống nhất-dùng chung” góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác và phát huy giá trị hiện vật.

Dữ liệu các hiện vật tiêu biểu được giới thiệu trên Trang thông tin điện tử Bảo tàng Đà Nẵng; không gian thực tế ảo VR360 Bảo tàng Mỹ thuật Đà Nẵng giúp công chúng khám phá bảo tàng từ xa, khơi gợi nhu cầu tìm hiểu và trải nghiệm trực tiếp, từng bước mở rộng khả năng tiếp cận di sản thông qua nền tảng số.

Các bảo tàng cũng đổi mới không gian trưng bày, tăng tính tương tác, cá nhân hóa trải nghiệm và đáp ứng nhu cầu đa dạng của khách tham quan trong nước và quốc tế.

Theo ông Huỳnh Đình Quốc Thiện, Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng, bảo tàng đang phối hợp với Công ty Cổ phần Trí tuệ nhân tạo Việt Nam (AIAIVN) triển khai đề án “Bảo tàng thông minh.”

Trước hết, Bảo tàng sẽ xây dựng cơ sở dữ liệu nền tảng số để lập nền móng triển khai đồng loạt bảo tàng thông minh, sau đó sẽ đề xuất thành phố Đà Nẵng tiếp tục đầu tư chuyển đổi cơ sở dữ liệu tương tự vào các bảo tàng của thành phố như Bảo tàng Điêu khắc Chăm, Bảo tàng Mỹ thuật Đà Nẵng, bảo tàng Quân khu 5, Nhà trưng bày Hoàng Sa.

Dự án xây dựng các phần mềm, phương tiện đa ngôn ngữ cho du khách, cung cấp các thiết bị đa ngôn ngữ để đáp ứng nhu cầu trải nghiệm tham quan của du khách quốc tế.

Bà Nguyễn Thị Mỹ Hương, đồng sáng lập và giám đốc tăng trưởng Công ty Cổ phần trí tuệ nhân tạo Việt Nam cho rằng, ứng dụng công nghệ tại các bảo tàng ở Đà Nẵng để tăng sự trải nghiệm của khách tham quan và đưa di sản đến gần hơn với du khách bằng hình thức mới.

Cùng với số hóa hiện vật và điểm đến, các bảo tàng cũng ứng dụng công nghệ để lưu trữ thông minh, từ đó có thể hiểu được nhu cầu của du khách để có cách tiếp cận, truyền tải di sản một cách sống động, hấp dẫn để thu hút đông đảo du khách đến với bảo tàng, đặc biệt khách quốc tế.

Với định hướng lấy công chúng làm trung tâm, hệ thống bảo tàng ở Đà Nẵng xác định công nghệ là công cụ hỗ trợ, mọi ứng dụng số đều hướng đến nâng cao chất lượng phục vụ, đảm bảo tính chính xác, khoa học và tôn trọng giá trị nguyên gốc của hiện vật, tư liệu, những câu chuyện lịch sử.

Chuyển đổi số không chỉ là ứng dụng công nghệ, mà còn là hành trình đổi mới cách bảo tồn, phát huy giá trị di sản và kết nối với cộng đồng./.