Luật đô thị và công nghiệp văn hóa cần đi cùng nhau

Phát biểu đề dẫn, ông Lê Văn Thái - Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM cho rằng, văn hóa, thể thao không chỉ đáp ứng nhu cầu thụ hưởng, sáng tạo của người dân mà còn góp phần nâng cao sức hấp dẫn, năng lực cạnh tranh và bản sắc của đô thị.

Theo ông Thái, TPHCM hiện có quy mô dân số hơn 14 triệu người, trong khi không gian và hạ tầng phục vụ hoạt động văn hóa, thể thao chưa tương xứng với quy mô phát triển. Thiết chế văn hóa, thể thao ở cơ sở còn thiếu, nguồn lực đầu tư chưa đáp ứng yêu cầu. Một nguyên nhân quan trọng là quy hoạch hạ tầng đô thị chưa được kết nối đầy đủ với cơ chế phát triển hệ sinh thái văn hóa, thể thao.

Tại hội thảo, các chuyên gia tập trung phân tích mối quan hệ giữa Luật Phát triển đô thị số 18/2026/QH16, có hiệu lực từ ngày 1/10/2026, và dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa.

Theo TS Nguyễn Thị Hậu, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển TPHCM cho rằng, hai chính sách cần được kết nối ở cả ba cấp độ: không gian, tài chính và quản trị.

Quy hoạch đô thị phải xác định cấu trúc, khả năng tiếp cận và giới hạn biến đổi của từng không gian; chính sách công nghiệp văn hóa hỗ trợ hình thành hoạt động sáng tạo, sản phẩm và thị trường. Nếu thiếu sự phối hợp, một bên có thể tạo mặt bằng, hạ tầng nhưng không hình thành được hệ sinh thái sáng tạo; ngược lại, việc thúc đẩy khai thác kinh tế có thể gây tác động đến cảnh quan và cộng đồng.

Một vấn đề khác được đặt ra là hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao và các không gian phục vụ sự kiện quy mô lớn. Theo các chuyên gia, quy hoạch đô thị cần tính đến không gian văn hóa, thể thao, bảo tàng đô thị, hoạt động kinh tế ban đêm và những không gian đa năng, thay vì chỉ tập trung vào hạ tầng giao thông, nhà ở hay thương mại.

Từ góc độ phát triển đô thị, các cơ chế về phân quyền, hợp tác công - tư hay công cụ tài chính cũng được xem là cơ hội để huy động nguồn lực. Tuy nhiên, việc áp dụng phải dựa trên điều khoản cụ thể của pháp luật và thẩm quyền tương ứng, không thể mặc nhiên suy diễn rằng một dự án di sản sẽ được hưởng các cơ chế ưu đãi.

Theo TS Nguyễn Thị Hậu, di sản đô thị Sài Gòn - TPHCM không chỉ nằm ở những công trình nổi bật mà còn hiện diện trong các tuyến phố, bến cảng, kho xưởng, chợ, kênh rạch, không gian sinh hoạt cộng đồng và mối liên hệ giữa các địa điểm.

Cách tiếp cận cảnh quan đô thị lịch sử của UNESCO cũng cho thấy cần nhìn di sản như một hệ thống gồm công trình, hạ tầng, không gian mở, cảnh quan, hoạt động kinh tế và thực hành xã hội, thay vì chỉ bảo vệ từng công trình riêng lẻ.

Hài hòa giữa bảo tồn và phát triển

Tại hội thảo, TS Nguyễn Thị Hậu đưa ra góc nhìn về ba nhóm không gian có tiềm năng kết nối với công nghiệp văn hóa.

Nhóm thứ nhất là các trục kiến trúc lịch sử, công trình công cộng, nhà hát, bảo tàng, chợ lâu đời, không gian thương mại và khu vực Sài Gòn - Chợ Lớn. Những nơi này có thể phát triển các tour diễn giải di sản, triển lãm, nghệ thuật công cộng, thiết kế, xuất bản, phim ảnh và nội dung số.

Nhưng điều quan trọng là di sản phải tiếp tục là một phần của đời sống thường nhật, không biến thành “phông nền” chụp ảnh hoặc khu dịch vụ chỉ phục vụ khách du lịch.

Nhóm thứ hai là di sản công nghiệp và cảng thị, gồm nhà xưởng, kho bãi, công trình logistics, bến cảng và những dấu tích công nghiệp ven sông, có thể khảo sát tại Bến Nghé, Bình Đông, Ba Son và các khu cảng liên quan.

Các không gian này có thể được tái sử dụng thích ứng để phục vụ hoạt động sáng tạo, trưng bày, thiết kế, trình diễn, nghiên cứu và giáo dục di sản. Tuy nhiên, không phải mọi nhà máy, kho bãi đều mặc nhiên là di sản. Trước khi chuyển đổi cần kiểm kê, đánh giá giá trị lịch sử, kỹ thuật, xã hội, tình trạng kết cấu, quyền sở hữu và chi phí phục hồi.

Nhóm thứ ba là hành lang sông Sài Gòn, hệ thống kênh rạch, bến nước và các vùng cảnh quan sinh thái như Cần Giờ, Củ Chi.

TS Hậu cảnh báo việc chuyển di sản thành nguồn lực không thể đồng nghĩa với đưa mọi không gian lịch sử vào thị trường. Giá trị lịch sử, ký ức, ý nghĩa cộng đồng và tính xác thực không thể đo bằng giá đất hay doanh thu.

Tại hội thảo, các chuyên gia cũng đề xuất TPHCM xây dựng danh mục không gian di sản ưu tiên trên cơ sở khảo sát thực địa, bản đồ hóa và hồ sơ giá trị; phân loại theo mức độ bảo tồn, khả năng sử dụng và chuyển đổi thích ứng.

Với các công trình đủ điều kiện, thành phố có thể thí điểm những tổ hợp sáng tạo quy mô vừa và nhỏ, kết hợp không gian làm việc sáng tạo, xưởng thực hành, triển lãm, biểu diễn, giáo dục, lưu trữ tư liệu và dịch vụ công cộng.

Cùng với đó là cơ chế tài chính hỗn hợp, trong đó ngân sách công có thể dành cho kiểm kê, nghiên cứu, gia cố và hạ tầng công cộng; vốn tư nhân tham gia cải tạo, vận hành; nguồn tài trợ, quỹ văn hóa hỗ trợ hoạt động sáng tạo. Một phần nguồn thu từ khai thác di sản cần được tái đầu tư cho bảo trì, tư liệu hóa và đào tạo nghề bảo tồn.

Bên cạnh đó, công tác số hóa di sản cũng được xem là hướng đi quan trọng, từ xây dựng cơ sở dữ liệu, bản đồ tương tác, mô hình 3D đến triển lãm trực tuyến và các sản phẩm giáo dục. Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế việc bảo tồn vật chất hoặc khảo sát tại chỗ.

Các tham luận tại hội thảo đồng thời đề xuất một cơ chế điều phối liên ngành về di sản đô thị và công nghiệp văn hóa, với sự tham gia của quy hoạch - kiến trúc, văn hóa - di sản, tài chính - đầu tư, môi trường, du lịch, dữ liệu và đại diện cộng đồng.

Phát biểu tại hội thảo, ông Trần Thế Thuận - Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM đánh giá, các tham luận và ý kiến góp ý, phản biện tại hội thảo tập trung vào 5 nội dung lớn, gồm: Tiếp cận không gian di sản đô thị như một nguồn lực phát triển kinh tế sáng tạo; Tư duy quản trị rủi ro xung đột đô thị và hoàn thiện pháp luật gắn với phát triển kinh tế ban đêm, đảm bảo hài hòa giữa phát triển và an ninh trật tự xã hội.

Các ý kiến, tham luận cũng phản ánh những khó khăn của sân khấu nghệ thuật truyền thống trước cơ chế thị trường và giải pháp xây dựng chuỗi giá trị kinh tế; về tư duy và giải pháp cho kinh tế thể thao của thành phố. Một số ý kiến cũng đề xuất kích hoạt kinh tế trải nghiệm số bằng game và thực tế ảo, nắm bắt chính xác xu hướng của Gen Z và công dân toàn cầu. Đồng thời, cung cấp những số liệu thực chứng về tình hình và những thách thức đặt ra cho hoạt động văn hóa cơ sở.

Để đưa Luật Phát triển đô thị, các Nghị quyết của HĐND thành phố vào cuộc sống, lãnh đạo Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố xác định 4 nhóm nhiệm vụ trọng tâm, cấp bách cần hành động ngay. Đồng thời, tiếp thu đầy đủ các ý kiến của chuyên gia, nhà khoa học, đẩy nhanh tiến độ tham mưu HĐND, UBND Thành phố ban hành các nghị quyết, quyết định triển khai thực hiện của Luật Phát triển đô thị.

Thành phố cũng xây dựng, kiến tạo hệ sinh thái công nghiệp văn hóa và thúc đẩy chuyển đổi số mạnh mẽ. Đồng thời, triển khai thí điểm mô hình hợp tác công – tư (PPP) trong quản trị nhà hát, bảo tàng và trung tâm thể thao; triển khai sàn giao dịch bản quyền tác phẩm nghệ thuật và các chương trình trò chơi hóa (gamification) lịch sử phục vụ du lịch trải nghiệm trong thời gian tới.

Theo báo Đại Đoàn Kết