Hà Tĩnh sở hữu kho tàng di sản đồ sộ cùng nhiều bảo vật quốc gia song công tác bảo tồn hiện gặp nhiều khó khăn do thiếu cơ sở vật chất, nơi bảo quản. Trước thực trạng đó, công trình Bảo tàng Hà Tĩnh đã được khởi công xây dựng từ tháng 12/2025. Đây được xem là giải pháp cấp bách để bảo vệ và phát huy những giá trị văn hóa vô giá của địa phương.

Không gian lưu giữ, bảo quản di sản chưa tương xứng

Hà Tĩnh từ lâu được biết đến là vùng đất văn hiến, nơi lưu giữ hệ thống di sản tư liệu phong phú. Tuy nhiên, một thực tế đáng quan ngại là phần lớn tài liệu quý như sắc phong, chế phong, tư liệu cổ vẫn đang nằm rải rác trong các dòng họ hoặc do cá nhân lưu giữ.

Xã Trường Lưu hiện là nơi lưu giữ ba Di sản tư liệu được UNESCO vinh danh thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương gồm: Mộc bản Trường học Phúc Giang, Hoàng hoa sứ trình đồ và Văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu.

Hiện nay, các hiện vật này đang phải “tạm trú” trong không gian hẹp, thiếu hệ thống phòng cháy, chữa cháy chuyên dụng và thiết bị chống ẩm mốc. Những “báu vật” của nhân loại đang đứng trước nguy cơ hư hại do tác động của thời gian và môi trường.

Giáo sư, Viện sỹ Nguyễn Huy Mỹ, hậu duệ đời thứ 16 của dòng họ Nguyễn Huy chia sẻ: “Đây là di sản quý cấp thế giới nhưng chưa được bảo quản trong điều kiện lý tưởng. Kinh phí bảo tồn hạn hẹp khiến chúng tôi rất lo lắng trước sự xuống cấp của di sản dưới tác động của thời tiết. Việc có một không gian bảo quản lý tưởng là mong mỏi lớn nhất của dòng họ.”

Tình trạng tương tự cũng diễn ra tại Bảo tàng Hà Tĩnh - nơi lưu giữ hơn 14.000 hiện vật. Những bảo vật quốc gia như, bộ súng thần công “Bảo quốc an dân Đại tướng quân” hay Chuông chùa Rối hiện vẫn phải lưu kho trong điều kiện chưa đảm bảo.

Ông Đậu Khắc Toàn, Giám đốc Bảo tàng Hà Tĩnh thừa nhận, đơn vị đang phải áp dụng các biện pháp thủ công để duy trì hiện trạng do thiếu thiết bị chuyên dụng. Không gian trưng bày hạn chế cũng khiến việc giới thiệu giá trị di sản tới công chúng gặp nhiều rào cản. Do đó, việc triển khai dự án xây dựng bảo tàng được xem là cơ hội quan trọng để cải thiện điều kiện bảo quản, trưng bày, qua đó, phát huy giá trị lịch sử, văn hóa của Hà Tĩnh.

Gỡ khó, tăng tốc dự án

Để giải quyết thực trạng trên, Dự án đầu tư xây dựng Bảo tàng Hà Tĩnh với tổng mức đầu tư 305 tỷ đồng đã được khởi công vào ngày 19/12/2025. Công trình với tòa nhà chính 4 tầng được kỳ vọng sẽ là “mái nhà” hiện đại, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về bảo tồn di sản.

Sau gần 4 tháng triển khai, dự án đã hoàn thành khoảng 80% khối lượng san nền và 60% khối lượng ép cọc. Dù gặp vướng mắc về mặt bằng giai đoạn đầu và điều kiện thời tiết không thuận lợi, đơn vị thi công đang nỗ lực bù đắp tiến độ.

Kỹ sư Phạm Quốc Anh, Chỉ huy trưởng công trường (Công ty cổ phần xây dựng Tân Hải Sơn) khẳng định, nhà thầu đang nỗ lực đẩy nhanh tốc độ. “Thời gian tới, chúng tôi sẽ tổ chức thi công cuốn chiếu, tăng ca, tăng kíp và huy động tối đa nhân lực, máy móc để bù đắp tiến độ,” kỹ sư Phạm Quốc Anh cho biết.

Cùng với đó, Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng công trình giao thông và phát triển đô thị tỉnh Hà Tĩnh cũng đang khẩn trương đôn đốc các đơn vị liên quan triển khai xây dựng.

Ông Dương Đình Anh, đại diện Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng công trình giao thông và phát triển đô thị tỉnh Hà Tĩnh cho biết, đơn vị đã chỉ đạo các nhà thầu lập lại tiến độ chi tiết, xác định lại “đường găng” của dự án để đảm bảo hoàn thành vào cuối năm 2026.

Việc đẩy nhanh tiến độ Dự án Bảo tàng Hà Tĩnh không chỉ nhằm hoàn thành một công trình đầu tư mà trực tiếp giải quyết những hạn chế trong công tác bảo quản, trưng bày hiện vật hiện nay.

Khi công trình hoàn thành, hơn 14.000 hiện vật cùng nhiều di sản tư liệu quý sẽ có điều kiện lưu giữ, bảo quản theo tiêu chuẩn, đồng thời được tổ chức trưng bày bài bản, phục vụ nghiên cứu và nhu cầu tìm hiểu của công chúng.

Tiến sỹ Trần Phi Công, Phó Giám đốc Bảo tàng Hà Tĩnh cho biết, đơn vị được tỉnh giao chủ trì xây dựng đề cương chi tiết trưng bày trên cơ sở đề cương tổng quát đã được phê duyệt. Bảo tàng đang phối hợp với các đơn vị tư vấn rà soát, hoàn thiện nội dung để làm cơ sở thiết kế trưng bày.

Việc triển khai song song giữa xây dựng công trình và xây dựng nội dung trưng bày được đánh giá là chủ trương phù hợp, tạo điều kiện thuận lợi để sớm đưa hiện vật vào trưng bày, phục vụ người dân sau khi công trình hoàn thành.

“Cơ sở vật chất hiện đại không chỉ giúp chúng tôi bảo tồn hiện vật tốt hơn, đây còn là cơ hội để phát huy giá trị di sản, biến bảo tàng thành một điểm đến văn hóa, giáo dục hấp dẫn,” Tiến sỹ Trần Phi Công cho biết thêm./.