Ca trù là loại hình nghệ thuật chuyên nghiệp có mặt trên địa bàn huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh từ lâu đời, trải qua trường kỳ lịch sử, từng giai đoạn xã hội cụ thể đã ảnh hưởng vào sự thịnh suy của môn nghệ thuật này

Trải qua hơn 25 năm khôi phục, bảo tồn và phát huy giá trị, hơn 15 năm Ca trù được UNESCO ghi danh, hành trình bảo vệ di sản với biết bao thăng trầm, có rất nhiều thuận lợi để phát huy giá trị nhưng Ca trù cũng đối mặt với không ít khó khăn để tồn tại và phát triển. Huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh (nay là Xã Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh) đã có nhiều cố gắng trong công tác bảo vệ và phát huy giá trị di sản Ca trù, tuy nhiên chưa thành lập thêm mà tiếp tục duy trì và phát huy hiệu quả hoạt động của 02 câu lạc bộ Ca trù: Câu lạc bộ Ca trù Cổ Đạm, xã Cổ Đạm, được thành lập năm 1995, số lượng thành viên tham gia sinh hoạt luôn có biến động hằng tháng, hằng năm với khoảng hơn 30 người và Câu lạc bộ Ca trù Nguyễn Công Trứ, sinh hoạt tại di tích Đền thờ Cụ ở xã Nghi Xuân, được thành lập năm 1998, thu hút từ 10 đến 20 hội viên tham gia.

Số người thực hành thành thục Ca trù trên địa bàn ở kỳ báo cáo trước có 21 ca nương hát, múa, 2 kép đàn, 2 quan viên và hằng năm có từ 30 - 40 người theo học. Hiện nay có gần 40 ca nương hát, múa, 2 kép đàn, 2 quan viên đã thực hành thành thục được nhiều thể cách và có thêm 02 kép đàn, 02 quan viên, 04 ca nương mới đã biết thực hành được từ 2-3 bài Ca trù. Hằng năm có từ 35 - 50 người theo học.

Để phù hợp với không gian trình diễn trong đời sống đương đại, thời gian trước các tiết mục phổ biến trong cộng đồng phần lớn là lối Hát nói, hát Mở, Mưỡu, múa hát Chúc hỗ, Tứ quý, Đại thạch, Nhịp ba cung bắc, hát Xẩm. Các tiết mục chủ yếu chỉ sử dụng lời thơ cổ. Hiện nay, ngoài các thể cách đã được phổ biến thì những bài hát thuộc các thể cách kinh điển như Tỳ bà hành, Gửi thư, Thét nhạc, Ngâm thơ, Hát hãm …đã được phát huy trong cộng đồng.

Với hình thức "bình cũ rượu mới", bên cạnh các bài bản lời cổ một số thể cách như Hát nói, Chúc hỗ, Tứ quý, Đại thạch, Ngâm thơ, Xẩm, Hát Hãm đã được các tác giả thơ địa phương sáng tác lời mới nội dung phản ánh về đời sống đương đại, viết về đề tài ngợi ca quê hương, đất nước, danh nhân, phản ánh về phong trào xây dựng nông thôn mới trên địa bàn…đã được các câu lạc bộ tập luyện, xây dựng tiết mục, chương trình để tham gia tại các cuộc liên hoan, hội thi, các lễ hội và phục vụ khi có nhu cầu.

Hiện nay ở địa phương Nghi Xuân, Hà Tĩnh việc truyền dạy cho thế hệ tiếp nối di sản do lớp người kế cận các nghệ nhân gồm có 04 ca nương, 02 kép đàn và 02 quan viên là những hạt nhân nòng cốt tham gia truyền dạy Ca trù trong cộng đồng. Mỗi năm tổ chức 02 lớp học Ca trù phổ cập độ tuổi từ 06 tuổi trở lên, nhằm mục đích tạo điều kiện cho thế hệ trẻ tiếp cận và làm quen với nghệ thuật Ca trù. Thời gian mỗi đợt 1 tháng. Mỗi lớp từ 10 - 20 người học hát, múa, và 2 - 4 người học đàn, trống. Qua đó, tìm kiếm phát hiện nhân tố mới có khả năng để đào tạo bồi dưỡng nâng cao.

Trong suốt thời gian qua, Nghi Xuân, Hà Tĩnh đã có nhiều cố gắng trong công tác bảo vệ và phát huy giá trị di sản Ca trù. Hiện nay Ca trù đã dần sống lại và đi vào đời sống hàng ngày của người dân nơi đây. Ngoài các hoạt động bảo vệ và phát huy của các câu lạc bộ trong cộng đồng di sản, việc thực hành di sản trong đời sống đương đại có nhiều hoạt động đa dạng hơn. Bên cạnh các hình thức hát phục vụ những dịp lễ hội của địa phương như hội làng, hội xuân, mừng thọ, hát phục vụ các hội nghị của chính quyền, của tổ chức xã hội, hát trong các buổi sinh hoạt câu lạc bộ thường kỳ như trước đây, hiện nay các câu lạc bộ còn tham gia hát phục vụ trong tua tuyến du lịch trải nghiệm nông thôn mới, phục vụ khách du lịch khi về thăm quan thắng cảnh ở Nghi Xuân, Hà Tĩnh. Thông thường một buổi hát Ca trù hiện nay diễn ra trong khoảng hơn một tiếng đồng hồ. Đào nương có thể hát theo một chương trình đã định hoặc hát theo yêu cầu của người nghe hát.

Với những kết quả trên đã cho thấy sức sống hiện nay của di sản Ca trù ở Nghi Xuân, Hà Tĩnh đang được duy trì và phát huy giá trị. Để thực hiện được điều đó chính là nhờ sự chung tay vào cuộc của các cơ quan quản lý từ cấp tỉnh xuống đến tận cơ sở, sự tham gia hoạt động tích cực của cộng đồng di sản cùng với các tổ chức xã hội, các nhà nghiên cứu, cộng đồng, nhóm người quan tâm đến di sản và bảo vệ di sản, di sản hát Ca trù ở địa phương Nghi Xuân, Hà Tĩnh../.