Mở rộng không gian cho sân khấu

Nghị quyết số: 80-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết số: 28/2026/QH16 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam tạo động lực mạnh mẽ cho các ngành nghệ thuật; đồng thời mở ra yêu cầu huy động và phát huy hiệu quả hơn các nguồn lực văn hóa. Với sân khấu, một trong những hướng đi đang được đặt ra là kết nối tác phẩm với du lịch, đưa nghệ thuật biểu diễn trở thành một phần của trải nghiệm văn hóa tại điểm đến. Từ nhà hát, sân khấu có thể bước ra phố cổ, bảo tàng, không gian sáng tạo và kinh tế đêm, qua đó tìm thêm công chúng, thị trường và nguồn lực cho sáng tạo.

Tại Hà Nội, hướng kết nối này đang được triển khai qua nhiều chương trình nghệ thuật dành cho công chúng và khách du lịch. Nét duyên chèo Hà thành, Chuyện Hà Nội - Một ngày rất Hà Nội, Người con gái Hà thành, Những người con Hà Nội cùng các chương trình nghệ thuật chất lượng cao của Nhà hát Múa rối Thăng Long, tạo thêm lựa chọn cho du khách khi khám phá đời sống văn hóa Thủ đô về đêm.

Đáng chú ý, sân khấu đang bắt đầu thay đổi chính sản phẩm của mình để phù hợp hơn với nhóm khán giả mới. Theo Giám đốc Nhà hát Múa rối Việt Nam, NSND Nguyễn Tiến Dũng, muốn sân khấu trở thành sản phẩm phục vụ du lịch trước hết phải xác định rõ từng nhóm khán giả, từ khách trong nước, khách quốc tế đến khán giả trẻ. Từ đó, chương trình cần được thiết kế phù hợp về thời lượng, nội dung, ngôn ngữ và hình thức thể hiện.

“Những chương trình dành cho du khách có thể cô đọng những giá trị đặc sắc nhất của tác phẩm, tăng yếu tố trực quan, tương tác, bổ sung phụ đề và thuyết minh đa ngôn ngữ để khán giả dễ tiếp cận mà vẫn giữ được cốt lõi nghệ thuật”, NSND Nguyễn Tiến Dũng cho biết.

Theo cách này, Nhà hát Múa rối Việt Nam đã phát triển Cảm xúc Long Thành, thành chương trình In bóng Long Thành, biểu diễn thường xuyên tại Area 75 - Art & Auction (phường Hoàn Kiếm) hướng tới khách du lịch trong và ngoài nước, đem đến đời sống mới cho tác phẩm.

Ở Liên đoàn Xiếc Việt Nam, sự kết hợp giữa cải lương và xiếc trong vở Trần Nhân Tông hay ứng dụng 3D mapping, sân khấu nước, ánh sáng và hiệu ứng hiện đại trong Sơn Thần - Thủy Quái cũng cho thấy nỗ lực tìm cách thể hiện mới để đưa những câu chuyện văn hóa, lịch sử đến gần hơn công chúng đương đại…

Từ một suất diễn đến hệ sinh thái trải nghiệm

Nếu chỉ đưa một chương trình sân khấu vào lịch trình du lịch, đó mới là bước đầu. Để nghệ thuật biểu diễn thực sự trở thành sản phẩm du lịch văn hóa, cần tạo ra trải nghiệm đủ hấp dẫn và một hệ thống kết nối đủ thuận tiện.

Không gian biểu diễn vì thế cần được nhìn rộng hơn khuôn khổ nhà hát. Di tích, bảo tàng, phố cổ, không gian sáng tạo, làng nghề hay những điểm đến văn hóa đều có thể trở thành nơi sân khấu gặp gỡ công chúng.

TS. NSƯT. Bùi Như Lai, Hiệu trưởng Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội nhận định, nghệ thuật truyền thống có lợi thế bởi đó là những “di sản sống”. Hà Nội đang mở rộng không gian biểu diễn tới các khu di tích như Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Di tích Nhà tù Hỏa Lò, tạo thêm những không gian trải nghiệm cho giới trẻ và du khách.

Ở một hướng khác, buổi biểu diễn Triệu Đình Long cứu chúa của Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam, thay vì chỉ ngồi xem, khán giả được bước vào không gian của tác phẩm với các hoạt động dâng hương, hóa thân... Đây chính là yếu tố mà sản phẩm du lịch hiện đại đang tìm kiếm: trải nghiệm trực tiếp.

Mô hình tại làng rối nước Đào Thục cũng gợi mở cách kết nối đáng chú ý khi biểu diễn nghệ thuật được đặt cùng du lịch và giáo dục di sản. Khán giả không chỉ xem múa rối mà còn có cơ hội tiếp xúc với con rối, tìm hiểu làng nghề và trải nghiệm trực tiếp những giá trị văn hóa đã được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Như vậy, giá trị của sân khấu không chỉ nằm ở thời lượng một vở diễn. Nếu được làm mới, tổ chức hợp lý, một suất diễn có thể kéo theo nhiều hoạt động khác: tham quan hậu trường, tìm hiểu phục trang, nhạc cụ, giao lưu nghệ sĩ, trải nghiệm hóa trang hoặc kết nối với ẩm thực, di sản và các điểm đến xung quanh.

Theo Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, NSND Tống Toàn Thắng, công nghệ ngày càng có vai trò quan trọng trong đổi mới sân khấu. 3D mapping, ánh sáng, âm thanh, sân khấu tương tác và các nền tảng số có thể mở rộng không gian biểu diễn, làm mới cách kể chuyện và tạo thêm điểm chạm với công chúng. Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế nghệ sĩ mà chỉ hỗ trợ và gia tăng trải nghiệm. Quan trọng hơn, sân khấu cần kết nối với hệ thống phân phối của du lịch.

NSND Tống Toàn Thắng cho rằng, các nhà hát cần tăng cường hợp tác với doanh nghiệp lữ hành, khách sạn, điểm tham quan và nền tảng bán vé để đưa chương trình vào tour, xây dựng các gói trải nghiệm và giúp du khách dễ dàng tìm kiếm, lựa chọn, đặt vé. Cùng với đó là truyền thông số, nội dung đa ngôn ngữ và khai thác dữ liệu khán giả. Đây là điểm quyết định để sân khấu chuyển từ một hoạt động biểu diễn thành một sản phẩm có thị trường.

Khi sân khấu được kết nối với di sản, bảo tàng, làng nghề, ẩm thực, không gian sáng tạo và các hoạt động kinh tế đêm, một tác phẩm có thể vượt khỏi khuôn khổ nhà hát để trở thành một phần của hành trình khám phá điểm đến. Đó cũng là cách để sân khấu mở rộng vòng đời tác phẩm, nghệ thuật truyền thống tìm được khán giả mới và du lịch có thêm những sản phẩm mang bản sắc.