Từ kho tàng di sản đến nguồn lực sáng tạo

TS Phạm Việt Long, nguyên Chánh Văn phòng Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ VHTTDL) cho rằng, Việt Nam sở hữu kho tàng văn hóa phong phú, từ di sản vật thể như phố cổ Hội An, Cố đô Huế đến di sản phi vật thể như tín ngưỡng thờ Mẫu, nghệ thuật tuồng, chèo, cải lương... Những giá trị này không chỉ mang tính biểu tượng mà còn là nguồn cảm hứng cho các sản phẩm sáng tạo, từ thời trang, điện ảnh đến thiết kế và công nghệ. Khi bản sắc được chuyển hóa thành trải nghiệm, thành sản phẩm có giá trị, thương hiệu quốc gia mới thực sự sống động và bền vững.

Nhận định này cho thấy, giá trị của di sản không chỉ nằm ở khả năng lưu giữ những dấu ấn lịch sử mà còn ở tiềm năng tạo ra những sản phẩm mới cho đời sống đương đại. Những chất liệu truyền thống có thể trở thành nguồn cảm hứng cho thiết kế, thời trang, mỹ thuật, kiến trúc, điện ảnh, âm nhạc và nghệ thuật biểu diễn. Khi được nghiên cứu, sáng tạo và tổ chức khai thác phù hợp, di sản không chỉ được giới thiệu đến công chúng mà còn có thể tạo ra giá trị kinh tế, việc làm và sinh kế cho cộng đồng.

Từ góc độ phát triển công nghiệp văn hóa, PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương - Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam phân tích, tư duy phát triển lĩnh vực này tại Việt Nam đang chuyển dịch từ cách tiếp cận ngành văn hóa truyền thống sang cách tiếp cận hệ sinh thái sáng tạo gắn với dữ liệu, nền tảng số, đổi mới sáng tạo và sức mạnh mềm quốc gia. Đây là sự thay đổi quan trọng, bởi sáng tạo văn hóa không còn giới hạn trong hoạt động của các thiết chế văn hóa hay đội ngũ nghệ sĩ, mà cần sự tham gia của nhiều chủ thể, từ doanh nghiệp, nhà đầu tư đến các nền tảng công nghệ và cộng đồng sáng tạo.

Việc đưa di sản lên không gian số không chỉ mở rộng khả năng lưu giữ, quảng bá mà còn tạo điều kiện hình thành những sản phẩm trải nghiệm văn hóa mới, đặc biệt thu hút giới trẻ và công chúng quốc tế.

Xây dựng thương hiệu bằng sức mạnh sáng tạo

Theo GS.TS Từ Thị Loan, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hóa cộng đồng Việt Nam, trong bối cảnh công nghệ, nhất là các nền tảng số xuyên biên giới đang làm thay đổi cách con người sáng tạo, tiếp cận và lan tỏa các giá trị văn hóa, Việt Nam đang sử dụng thành công văn hóa như một ngôn ngữ đối thoại với bạn bè năm châu. Theo bà, để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực kiến tạo, Việt Nam cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp chiến lược. Việc xây dựng, củng cố và phát huy sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam không thể chỉ là nhiệm vụ của ngành văn hóa, mà phải là chiến lược tổng thể của cả quốc gia, nhằm khẳng định bản lĩnh, trí tuệ và tầm vóc dân tộc Việt Nam trong thời đại mới.

Từ góc nhìn này, định vị bản sắc văn hóa không chỉ là câu chuyện quảng bá hình ảnh đất nước mà còn là quá trình xây dựng năng lực sáng tạo từ bên trong. TS Phạm Việt Long cho rằng, để chuyển từ quảng bá hình ảnh sang xây dựng năng lực sáng tạo nội sinh, Việt Nam cần phát triển một hệ sinh thái sáng tạo toàn diện, được nuôi dưỡng từ giáo dục, chính sách đến thị trường. Việc đào tạo thế hệ trẻ có tư duy sáng tạo, hiểu biết văn hóa và khả năng ứng dụng công nghệ là nền tảng để phát triển công nghiệp văn hóa. Đặc biệt, cần có chiến lược số hóa di sản văn hóa, đưa các giá trị truyền thống lên nền tảng công nghệ để tiếp cận thế hệ trẻ và thị trường quốc tế. Khi sáng tạo nội sinh được nuôi dưỡng từ chính bản sắc dân tộc, thương hiệu quốc gia sẽ không chỉ là hình ảnh bên ngoài mà còn là sức mạnh bên trong.

Ở góc độ chính sách, PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương lưu ý, một trong những nhiệm vụ quan trọng là cụ thể hóa các cơ chế tài chính để thúc đẩy sáng tạo văn hóa. Thay vì chỉ tăng đầu tư cho văn hóa, cần hình thành các cơ chế tài chính có khả năng kích hoạt đổi mới sáng tạo, hỗ trợ những mô hình sáng tạo mới và chấp nhận mức độ rủi ro phù hợp. Đây là vấn đề đáng quan tâm bởi hoạt động sáng tạo luôn đòi hỏi nguồn lực, không gian thử nghiệm và khả năng chấp nhận những ý tưởng mới, trong khi không phải sản phẩm nào cũng có thể nhanh chóng tạo ra lợi nhuận.

Định vị bản sắc văn hóa Việt Nam vì thế không phải là nhiệm vụ riêng của ngành văn hóa, mà cần sự tham gia của toàn xã hội. Từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp, đội ngũ sáng tạo đến mỗi cộng đồng dân cư, mỗi người dân đều có thể góp phần gìn giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa. Khi di sản được bảo tồn bằng trách nhiệm, được tiếp nối bằng sáng tạo và được phát huy bằng những sản phẩm có chất lượng, văn hóa sẽ không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn trở thành nguồn lực phát triển. Để văn hóa Việt Nam có vị trí rõ nét hơn trên bản đồ toàn cầu, điều quan trọng không chỉ là thế giới biết Việt Nam có những di sản nào, mà còn là nhận diện được Việt Nam qua những sản phẩm sáng tạo mang dấu ấn riêng. Đó chính là con đường để bản sắc không chỉ được lưu giữ trong ký ức mà tiếp tục hiện diện, vận động và lan tỏa trong đời sống đương đại.