Từ trung ương đến địa phương, các thư viện công cộng không còn chỉ là nơi lưu giữ tri thức truyền thống, mà đã trở thành trung tâm kết nối thông tin, phục vụ học tập suốt đời và phát triển công dân số. Quá trình chuyển đổi số đang làm thay đổi căn bản phương thức quản lý, vận hành và phục vụ bạn đọc, góp phần đưa văn hóa đọc đến gần hơn với mọi tầng lớp nhân dân.

Thực hiện Chương trình chuyển đổi số ngành thư viện đến năm 2025, định hướng đến 2030 do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành, hệ thống thư viện công cộng trên toàn quốc đã có bước tiến rõ rệt trong số hóa tài liệu, hiện đại hóa cơ sở hạ tầng và đa dạng hóa dịch vụ. Thư viện Quốc gia Việt Nam đóng vai trò hạt nhân trong công tác này khi hoàn thành số hóa hàng trăm nghìn trang tài liệu quý, phát triển nền tảng thư viện số quốc gia liên thông với nhiều địa phương. Nhờ đó, bạn đọc từ ở các tỉnh, thành phố trên cả nước đều có thể truy cập, tra cứu và mượn tài liệu trực tuyến một cách dễ dàng, thuận tiện.

Tại Hà Nội, chuyển đổi số thư viện được triển khai đồng bộ từ cấp thành phố đến cơ sở. Hệ thống thư viện công cộng của Thủ đô đã tích hợp phần mềm quản lý điện tử, kết nối kho tài nguyên số với thư viện các quận, huyện và trường học. Bên cạnh đó, nhiều điểm đọc số và tủ sách điện tử lưu động được tổ chức thường xuyên tại khu dân cư, khu công nghiệp, tạo điều kiện cho người lao động, học sinh và người cao tuổi tiếp cận tri thức qua nền tảng số. Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2026, 100% thư viện quận, huyện có hệ thống quản lý dữ liệu số đồng bộ và cung cấp ít nhất một dịch vụ trực tuyến cho bạn đọc.

Không chỉ ở đô thị, quá trình chuyển đổi số cũng đang lan tỏa mạnh mẽ tới các địa phương. Thư viện tỉnh Bình Dương là một ví dụ điển hình. Từ năm 2024, đơn vị này đã triển khai hệ thống thư viện điện tử tích hợp, cho phép bạn đọc đăng ký thẻ trực tuyến, mượn trả tài liệu bằng mã QR và truy cập kho học liệu mở. Song song, thư viện phối hợp với thư viện trường học trong tỉnh xây dựng mô hình chia sẻ tài nguyên học tập số, giúp học sinh, sinh viên dễ dàng tra cứu tài liệu phục vụ học tập và nghiên cứu.

Ở khu vực miền Trung, Thư viện tỉnh Quảng Ngãi và Thư viện Thừa Thiên – Huế đang phát triển kho dữ liệu địa chí điện tử, lưu trữ tài liệu văn hóa – lịch sử địa phương dưới dạng số hóa. Đây là nỗ lực quan trọng trong việc bảo tồn di sản tri thức vùng miền, đồng thời quảng bá hình ảnh, tiềm năng du lịch văn hóa thông qua không gian mạng. Trong khi đó, tại các tỉnh miền núi phía Bắc như Sơn La, Tuyên Quang, mô hình “tủ sách số cộng đồng” kết hợp Internet vệ tinh đã giúp người dân vùng cao lần đầu tiên tiếp cận hàng nghìn đầu sách điện tử miễn phí, mở rộng cơ hội học tập và chia sẻ tri thức.

Một điểm đáng chú ý là sự thay đổi trong tư duy phục vụ bạn đọc. Thay vì chờ người dân đến thư viện, cán bộ thư viện giờ đây chủ động “đưa thư viện đến với bạn đọc” thông qua các nền tảng số, mạng xã hội và ứng dụng di động. Nhiều thư viện tỉnh, như Bắc Ninh và Đồng Nai, đã triển khai kênh Zalo, Facebook để giới thiệu sách mới, hướng dẫn kỹ năng tra cứu, thậm chí tổ chức các cuộc thi đọc sách trực tuyến. Việc kết hợp giữa truyền thống và hiện đại giúp thư viện giữ được bản sắc trong khi mở rộng tầm ảnh hưởng trong xã hội.

Bên cạnh kết quả đạt được, quá trình chuyển đổi số thư viện vẫn còn đối mặt với không ít thách thức: hạ tầng kỹ thuật chưa đồng đều giữa các vùng miền, nguồn nhân lực chuyên môn công nghệ thông tin còn thiếu, kinh phí đầu tư hạn chế. Tuy nhiên, những khó khăn ấy không làm giảm đi quyết tâm của toàn ngành. Nhiều địa phương đã tích cực huy động nguồn lực xã hội hóa, hợp tác với doanh nghiệp công nghệ và tổ chức quốc tế để đẩy nhanh tiến trình chuyển đổi số.

Có thể nói, chuyển đổi số đã và đang trở thành động lực đổi mới căn bản phương thức hoạt động của thư viện Việt Nam. Mỗi thư viện công cộng, từ miền xuôi đến miền ngược, từ thành phố lớn đến huyện đảo xa, đều đang góp phần kiến tạo “hệ sinh thái tri thức mở” – nơi mọi người dân đều có thể tiếp cận thông tin, học tập và phát triển bản thân không giới hạn. Đó cũng chính là hiện thực hóa tầm nhìn về một Việt Nam học tập, sáng tạo và văn minh trong kỷ nguyên số.