Hơn một thế kỷ "lửa nghề" và dấu ấn di sản

Gốm Bình Dương, với các dòng sản phẩm tráng men nâu, men lam, men ngọc, từ những đồ gia dụng như lu, hũ, bát đĩa, ấm trà cho đến những tác phẩm mỹ nghệ cao cấp. đã gắn bó với vùng đất Nam Bộ suốt từ thế kỷ XVIII, XIX đến nay. Nghề gốm nơi đây khởi nguồn từ những nhóm thợ gốm di cư từ miền Bắc vào phương Nam, mang theo bí quyết chọn đất, nhào trộn, tạo dáng và đốt lò. Nhờ nguồn đất sét chất lượng cao cùng mạng lưới giao thương đường thủy thuận lợi, vùng đất này nhanh chóng trở thành trung tâm sản xuất gốm lớn nhất Nam Bộ.

Nghề gốm sứ Bình Dương đạt đến giai đoạn phát triển rực rỡ nhất vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, với các trung tâm sản xuất nổi tiếng dọc sông Sài Gòn, tập trung tại ba làng nghề lâu đời là Lái Thiêu, Chánh Nghĩa và Tân Phước Khánh. Đặc biệt, đầu thế kỷ XX, sản phẩm gốm Bình Dương không chỉ chiếm lĩnh thị trường trong nước mà còn được xuất khẩu sang Đông Nam Á, châu Âu và Mỹ. Sự kết hợp giữa tính ứng dụng thực tế và giá trị nghệ thuật dân gian đã tạo nên bản sắc riêng cho làng nghề. Năm 2021, "Nghề gốm Bình Dương" được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, ghi nhận xứng đáng cho bề dày truyền thống và sức sống bền bỉ của làng nghề.

Trong định hướng bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, nghề gốm sứ TP.HCM được xác định là di sản gắn với phát triển kinh tế nông thôn, du lịch trải nghiệm, công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và phù hợp với định hướng phát triển đô thị bền vững của Thành phố. Quyết tâm này được thể hiện rõ nhất trong Kế hoạch số 424/KH-UBND do UBND TP.HCM ban hành ngày 05/8/2026, phân công nhiệm vụ xây dựng hồ sơ để Làng nghề thủ công gốm sứ Bình Dương tham gia Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới.

Theo đó, Thành phố sẽ xây dựng và hoàn thiện hồ sơ đề nghị Hội đồng Thủ công Thế giới công nhận Làng nghề thủ công gốm sứ Bình Dương, trên các địa bàn Lái Thiêu, Thuận An, Chánh Hiệp, Tân Khánh, Thủ Dầu Một và Thuận Giao, là thành viên chính thức của mạng lưới. Song song đó, Thành phố sẽ cải tạo, bố trí các không gian bảo tàng, không gian trưng bày di sản nghề gốm và không gian thiết kế sáng tạo; thúc đẩy xúc tiến thương mại, phát triển du lịch trải nghiệm và công nghiệp văn hóa thông qua việc kết nối tour du lịch từ trung tâm TP.HCM về các làng gốm truyền thống, hỗ trợ quảng bá thương hiệu gốm ra thị trường quốc tế. Bên cạnh đó, Thành phố cũng triển khai chính sách an sinh và truyền nghề, như hỗ trợ bảo hiểm, phúc lợi cho nghệ nhân và thợ thủ công lâu năm, đồng thời tổ chức các chương trình đào tạo nghề cho thế hệ trẻ để kế thừa di sản.

Đưa gốm sứ Bình Dương trở thành "thương hiệu thủ công" sáng tạo

Việc bảo tồn gốm sứ Bình Dương gắn liền với phát triển công nghiệp văn hóa được xem là bước đi chiến lược của TP.HCM trong việc chuyển hóa di sản văn hóa thành động lực kinh tế. Không dừng lại ở việc gìn giữ kỹ thuật nung, vẽ truyền thống, Thành phố còn chủ động huy động nguồn lực hạ tầng, thương mại và vị thế quốc tế để đưa di sản này trở thành một thương hiệu thủ công sáng tạo vươn tầm thế giới.

Chủ trương này xuất phát từ tầm nhìn liên kết vùng và bài toán quản lý di sản sau khi mở rộng không gian phát triển. Xác định di sản làng nghề là động lực phát triển kinh tế lâu dài, trong chiến lược phát triển kinh tế ven sông và liên kết du lịch vùng Nam Bộ, nguyên Chủ tịch UBND TP.HCM Phan Văn Mãi từng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kết nối hành lang sông Sài Gòn với chuỗi làng nghề truyền thống dọc sông, trong đó có gốm Lái Thiêu (Bình Dương). Theo quan điểm này, phát triển kinh tế ven sông không thể tách rời yếu tố di sản, mà cần trở thành điểm tựa cho công nghiệp văn hóa và du lịch sinh thái.

Thành phố xác định việc bảo tồn gốm Bình Dương không chỉ đơn thuần là lưu giữ ký ức, mà phải biến di sản này thành "tài sản kinh tế", phát triển theo hướng công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo, du lịch trải nghiệm và xuất khẩu sản phẩm thủ công cao cấp. Để cụ thể hóa chủ trương này, dự thảo Đề án Quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể trong Danh mục quốc gia trên địa bàn TP.HCM giai đoạn 2026–2030, định hướng đến năm 2035 do Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM soạn thảo, cho thấy Thành phố đang sở hữu hệ thống di sản đa dạng, từ lễ hội truyền thống, nghệ thuật trình diễn dân gian đến làng nghề thủ công, tập quán xã hội và tín ngưỡng. Trong nhóm nghề thủ công truyền thống, có 4 di sản được xếp vào nhóm cốt lõi, gồm nghề sơn mài Tương Bình Hiệp, nghề gốm Bình Dương, nghề làm bánh tráng An Ngãi và nghề làm bánh hỏi An Nhứt.

Để lưu giữ và phát huy giá trị, Thành phố xây dựng phương án tích hợp di sản vào chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa, từ thiết kế sáng tạo, thương mại hóa sản phẩm, xây dựng không gian biểu diễn, chế tác đến liên kết với du lịch lữ hành. Tại nhiều hội thảo quốc gia về vai trò di sản văn hoá, trong đó có gốm Bình Dương, trong phát triển công nghiệp văn hóa, xây dựng kinh tế sáng tạo của TP.HCM, các chuyên gia văn hoá, giảng viên chuyên ngành công nghiệp văn hóa, các nhà nghiên cứu mỹ thuật Nam Bộ cũng nhấn mạnh, nếu thiếu sự can thiệp chính sách từ đô thị hạt nhân TP.HCM về đầu ra thị trường, hạ tầng thiết kế và thương hiệu toàn cầu, làng nghề sẽ đối mặt nguy cơ mai một. Các chuyên gia cũng kiến nghị việc bảo tồn gốm sứ Bình Dương cần gắn với Cách mạng Công nghiệp 4.0 và chuyển đổi xanh (như thay thế lò đốt truyền thống gây ô nhiễm bằng lò điện, lò gas tiên tiến nhưng vẫn giữ nguyên kỹ thuật vẽ tay, phối men thủ công) để sản phẩm đủ tiêu chuẩn đáp ứng yêu cầu của thị trường quốc tế trong quá trình hội nhập.

Với Kế hoạch của TP.HCM nhằm đưa làng gốm Bình Dương gia nhập Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới cho thấy, Kế hoạch này không chỉ là một bộ hồ sơ hành chính, mà còn thể hiện tầm nhìn tổng thể về việc gắn kết bảo tồn di sản với phát triển kinh tế sáng tạo, du lịch trải nghiệm và công nghiệp văn hóa. Nếu hồ sơ được thông qua, Làng nghề thủ công gốm sứ Bình Dương sẽ là làng nghề thủ công thứ ba của Việt Nam gia nhập mạng lưới này, sau làng nghề gốm sứ Bát Tràng và làng nghề dệt lụa Vạn Phúc. Việc gia nhập mạng lưới được kỳ vọng sẽ mở ra nhiều cơ hội hợp tác quốc tế thông qua trao đổi nghệ nhân và triển lãm, xây dựng thương hiệu gốm Bình Dương ở tầm quốc tế, phát triển du lịch bền vững và quan trọng nhất là bảo tồn nghề một cách sống động thay vì để mai một.

Kế hoạch đặt mục tiêu bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể quốc gia nghề gốm sứ của Thành phố gắn với phát triển kinh tế nông thôn, du lịch trải nghiệm, công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và phù hợp định hướng phát triển đô thị bền vững của TP.HCM. Dự kiến, hồ sơ sẽ được công bố tại Lễ khai mạc Festival OCOP Việt Nam 2026 vào đầu tháng 12 tới, đồng nghĩa với việc chỉ còn khoảng bốn tháng để hoàn thiện toàn bộ công việc. Với 8 nhóm nhiệm vụ, sự tham gia của 6 sở ngành cùng các phường thuộc khu vực làng nghề, Kế hoạch phân công trách nhiệm cụ thể cho từng cơ quan, đơn vị. Các nhiệm vụ trải rộng từ xây dựng chiến lược truyền thông đa kênh, cải tạo Bảo tàng Bình Dương thành không gian sáng tạo ứng dụng công nghệ in 3D và thiết kế men màu, đến khôi phục lò gốm cổ thành vườn sinh thái, liên kết phát triển du lịch trải nghiệm và chỉnh trang cảnh quan theo tiêu chí "sáng, xanh, sạch, đẹp, an toàn".

Một nghệ nhân lâu năm tại Thuận An chia sẻ rằng, đây là lần đầu tiên làng nghề được kỳ vọng "ra biển lớn" sau nhiều đời gắn bó với đất và lửa. Khi những lò gốm cổ bên sông Sài Gòn tiếp tục đỏ lửa và các nhà thiết kế trẻ miệt mài tìm tòi mẫu mã mới trên phần mềm 3D, câu chuyện gốm Bình Dương đang dần vượt ra khỏi ranh giới một cộng đồng, trở thành một phần trong hành trình đưa văn hóa Việt Nam hội nhập thế giới.