Từ chức năng sưu tầm, bảo quản và trưng bày, bảo tàng hôm nay mở rộng thành không gian hội tụ sáng tạo. Ở đó, di sản không còn là tài nguyên tĩnh, mà trở thành nguồn lực mềm, có khả năng tạo ra giá trị mới khi được đặt trong các ngữ cảnh nghệ thuật, thiết kế, truyền thông và công nghệ số. Chính sự dịch chuyển này biến bảo tàng thành không gian đối thoại - nơi công chúng không chỉ tiếp nhận mà còn tham gia kiến tạo ý nghĩa.

Thực tiễn tại Việt Nam, xu hướng “tái định nghĩa” bảo tàng đang diễn ra khá mạnh mẽ. Chẳng hạn, tại Bảo tàng Hà Nội, những thử nghiệm nghệ thuật đương đại đã mở ra cách tiếp cận mới với di sản. Mới đây, không gian sắp đặt “Chiến tranh và Hòa bình” (nghệ sĩ Thu Trần và Tây Phong thực hiện) biến những mảnh xác máy bay, vỏ bom thành chất liệu thẩm mỹ, đặt trong đối thoại với lụa, giấy dó, sơn mài - từ đó chuyển hóa ký ức chiến tranh thành trải nghiệm chiêm nghiệm về hòa bình.

Trong khi đó, “Vũ điệu xuân” (nghệ sĩ Đức Phương thực hiện) lại mang đến năng lượng tươi mới với hình ảnh roi tuồng treo trên giàn tre, gợi liên tưởng đến truyền thống nhưng đồng thời mở ra nhịp điệu tái sinh của hiện tại.

Hai trưng bày khác biệt nhưng gặp nhau ở một điểm chung: kết nối ký ức với sáng tạo.

Không dừng ở trưng bày, bảo tàng còn trở thành “xưởng sáng tạo” của cộng đồng. Các workshop nhiếp ảnh, trải nghiệm chất liệu, hay những dự án trưng bày kết hợp 3D mapping, đồ họa và video đang làm mới cách kể chuyện di sản, đưa công chúng bước vào hành trình trải nghiệm thay vì chỉ quan sát.

Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam đã phát triển nhiều hoạt động tương tác như workshop thổ cẩm, thêu tay, làm đồ thủ công... Những trải nghiệm ấy vừa nuôi dưỡng cảm xúc văn hóa, vừa hình thành cộng đồng sáng tạo gắn với di sản.

Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam cũng là điểm hẹn của những người yêu thích văn hóa sáng tạo. Đặc biệt, chương trình “Đêm Bảo tàng” đang hấp dẫn du khách với các hoạt động trải nghiệm nghệ thuật, âm nhạc và văn hóa, giao lưu cùng nghệ sĩ... Khi ánh sáng, âm thanh và con người cùng tham gia vào quá trình “kể lại” di sản, bảo tàng thực sự trở thành một sân khấu của sáng tạo - nơi quá khứ và hiện tại gặp nhau trong những trải nghiệm khó quên…

Từ những ví dụ cụ thể có thể thấy, bảo tàng đang chuyển mình từ thiết chế đóng sang không gian mở - nơi kết nối nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, doanh nghiệp sáng tạo và công chúng.

Đây là xu hướng tất yếu trong bối cảnh mới khi công nghiệp văn hóa phát triển. Đó là quá trình tái định nghĩa vai trò của di sản trong đời sống đương đại, là cách để quá khứ không chỉ được bảo tồn, mà còn tiếp tục “sống” và tạo ra giá trị.

Để bảo tàng thực sự trở thành không gian văn hóa sáng tạo, thu hút công chúng, nhiều ý kiến cho rằng, trước hết, cần chuyển từ tư duy bảo tàng không chỉ cung cấp không gian vật lý, mà còn tạo điều kiện để các hoạt động sáng tạo diễn ra. Trong mô hình này, bảo tàng đóng vai trò như một hạ tầng văn hóa, kết nối các chủ thể khác nhau.

Bên cạnh đó, thúc đẩy hợp tác công - tư. Doanh nghiệp sáng tạo, các tổ chức nghệ thuật, startup công nghệ có thể trở thành đối tác quan trọng trong việc đổi mới bảo tàng. Những hợp tác này không chỉ giúp chia sẻ nguồn lực mà còn mang lại tư duy mới, linh hoạt hơn.

Công nghệ không chỉ giúp bảo tàng tiếp cận công chúng rộng hơn, mà còn mở ra những hình thức sáng tạo mới: triển lãm ảo, thực tế tăng cường (AR), thực tế ảo (VR), hay các nền tảng nội dung số. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ; điều quan trọng là cách kể chuyện và trải nghiệm mà nó tạo ra.

Việc đặt cộng đồng vào trung tâm, mời gọi cộng đồng tham gia, từ đóng góp câu chuyện, hiện vật đến tham gia thiết kế triển lãm, sẽ giúp bảo tàng trở nên sống động và có ý nghĩa hơn. Đặc biệt, cần có chính sách khuyến khích đổi mới, đào tạo nhân lực liên ngành để tăng cường hoạt động liên quan đến sáng tạo...