AI viết nhạc và "vùng xám" bản quyền

Nếu trước đây, việc sáng tác và hoàn thiện một ca khúc là kết quả của quá trình lao động nghệ thuật đòi hỏi kiến thức chuyên môn, kỹ năng và nhiều tháng trau chuốt, thì nay AI tạo sinh có thể thực hiện gần như toàn bộ quy trình ấy chỉ từ vài dòng mô tả. Trong thời gian ngắn, hệ thống có thể tạo nên sản phẩm hoàn chỉnh với giai điệu, hòa âm, phối khí, lời ca và cả giọng hát mô phỏng. AI không còn chỉ là công cụ hỗ trợ xử lý âm thanh mà đã tham gia trực tiếp vào quá trình sáng tạo, trở thành "đồng tác giả" của nhiều sản phẩm âm nhạc.

Tuy nhiên, cùng với cơ hội mở ra cho sáng tạo âm nhạc, AI cũng đặt quyền tác giả trước những thách thức chưa từng có. Theo các chuyên gia, để tạo ra ca khúc mới, các mô hình AI phải được huấn luyện trên kho dữ liệu khổng lồ gồm hàng triệu bản ghi, giai điệu, ca từ và bản phối đã được công bố. Khả năng xử lý với tốc độ cao và quy mô lớn giúp AI nhanh chóng nhận diện quy luật sáng tác, mô phỏng phong cách âm nhạc, thậm chí tái tạo giọng hát của nghệ sĩ với độ chính xác ngày càng cao.

Khi dữ liệu đầu vào được thu thập mà không có sự cho phép của chủ sở hữu, hoặc khi AI tạo ra những sản phẩm quá giống một tác phẩm, phong cách hay giọng hát cụ thể, ranh giới giữa học hỏi và sao chép trở nên mong manh.

Nhiều nghệ sĩ lo ngại thành quả sáng tạo của họ đang vô tình trở thành "nguyên liệu miễn phí" để huấn luyện AI, trong khi họ không được thông báo, không được xin phép và cũng không được chia sẻ lợi ích. Những năm gần đây, hàng loạt tranh chấp pháp lý đã nổ ra tại Mỹ và châu Âu giữa các công ty AI với hãng thu âm và nghệ sĩ. Không chỉ tác phẩm, phong cách sáng tác và giọng hát cũng đang trở thành những giá trị cần được bảo vệ trong kỷ nguyên số.

Điều khiến việc bảo vệ bản quyền trở nên phức tạp là trong nhiều trường hợp, rất khó xác định đâu là ranh giới giữa việc học hỏi các quy luật âm nhạc và việc tái tạo những yếu tố mang dấu ấn sáng tạo của một tác giả. Một giai điệu, cấu trúc hòa âm hay cách xử lý ca từ có thể không trùng khớp hoàn toàn với bất kỳ tác phẩm nào, nhưng vẫn gợi nhớ rõ rệt phong cách của một nhạc sĩ hoặc nghệ sĩ biểu diễn. Chính "vùng xám" này đang trở thành thách thức lớn đối với pháp luật về quyền tác giả trên toàn thế giới, bởi những khái niệm truyền thống về sao chép hay xâm phạm bản quyền chưa theo kịp cách thức sáng tạo mới của AI.

Hoàn thiện hành lang bảo vệ giá trị sáng tạo

Tại Việt Nam, theo nhạc sĩ, NSƯT Đinh Trung Cẩn, Tổng Giám đốc Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC), việc AI đang được ứng dụng ngày càng phổ biến trong sản xuất và khai thác âm nhạc dẫn đến những khoảng trống đáng kể trong quản lý, đặc biệt là trong việc xác định chủ thể quyền, kiểm soát việc sử dụng dữ liệu có bản quyền và bảo vệ động lực sáng tạo của nghệ sĩ.

NSƯT Đinh Trung Cẩn cho rằng, việc sử dụng các tác phẩm âm nhạc có bản quyền để huấn luyện hệ thống AI, nếu thiếu cơ chế kiểm soát và minh bạch, có thể dẫn đến tình trạng khai thác trái phép tài sản trí tuệ. Khi năng lực giám sát và thực thi quyền tác giả còn hạn chế, sự phát triển nhanh chóng của AI đặt ra áp lực lớn đối với các cơ quan quản lý và các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả.

Vấn đề nổi lên rõ hơn trong bối cảnh AI là tính xuyên biên giới của các nền tảng công nghệ và thị trường âm nhạc số. Các sản phẩm âm nhạc do AI tạo ra hoặc có sự hỗ trợ của AI thường được phân phối thông qua các nền tảng toàn cầu, vượt ra ngoài phạm vi quản lý của quốc gia đơn lẻ, khiến việc xử lý vi phạm liên quan đến AI gặp nhiều khó khăn.

Việc bảo vệ quyền tác giả âm nhạc hiện nay cần hướng tới mục tiêu khuyến khích sáng tạo, hạn chế xu hướng sản xuất âm nhạc mang tính sao chép hoặc công nghiệp hóa cực đoan do AI thúc đẩy. Nhiều chuyên gia cho rằng cần tăng cường năng lực quản lý bản quyền trên môi trường số, ứng dụng công nghệ trong giám sát, phát hiện vi phạm và nâng cao nhận thức của cả doanh nghiệp công nghệ, người sáng tạo và người sử dụng về việc tôn trọng quyền tác giả.

Trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế số, hành lang pháp lý đang dần được hoàn thiện như Luật Trí tuệ nhân tạo 2025, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ đều có các quy định liên quan đến trí tuệ nhân tạo và bản quyền. Nghị định số 134/2026/NĐ-CP ngày 6/4/2026 của Chính phủ quy định về việc phát sinh quyền tác giả, quyền liên quan đối với tác phẩm, cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng trong trường hợp con người có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo để sáng tạo, định hình hoặc thực hiện. Theo đó, quyền tác giả, quyền liên quan chỉ phát sinh khi: con người đóng góp đáng kể và mang tính quyết định vào việc sáng tạo tác phẩm, định hình hoặc thực hiện; con người chịu trách nhiệm về nội dung và tính hợp pháp của đối tượng quyền tác giả, quyền liên quan do mình tạo ra có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo; không gây phương hại đến quyền tác giả, quyền liên quan đối với các đối tượng được sử dụng làm dữ liệu đầu vào cho hệ thống trí tuệ nhân tạo...

Bên cạnh hành lang pháp lý, công nghệ cũng trở thành công cụ hỗ trợ bảo vệ bản quyền. Nhiều nền tảng đang phát triển hệ thống nhận diện nội dung do AI tạo ra, công nghệ "watermark" số, dấu vân tay âm thanh (audio fingerprinting) hay nghiên cứu về truy xuất nguồn gốc dữ liệu để xác định tác phẩm được sử dụng trong quá trình huấn luyện AI… Những giải pháp này góp phần tăng tính minh bạch, đồng thời tạo cơ sở cho việc xác định trách nhiệm khi xảy ra tranh chấp...

AI không chỉ đặt ra những thách thức kỹ thuật hay pháp lý đối với bảo vệ quyền tác giả âm nhạc, mà còn tác động sâu sắc đến cấu trúc sáng tạo, vị thế của nghệ sĩ và định hướng phát triển văn hóa. NSƯT Đinh Trung Cẩn cho rằng, việc xây dựng cơ chế bảo vệ quyền tác giả âm nhạc phù hợp với bối cảnh AI, lấy con người làm trung tâm và bảo đảm hài hòa giữa đổi mới sáng tạo và bảo vệ giá trị văn hóa, là yêu cầu cấp thiết trong tiến trình phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam hiện nay.