Đây không chỉ là sự thay đổi về công cụ hay phương thức vận hành, mà còn là sự chuyển dịch về tư duy, vai trò và sứ mệnh của thư viện trong xã hội hiện đại. Bên cạnh những cơ hội mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, quá trình này cũng đặt ra nhiều thách thức cần được giải quyết một cách bài bản, đồng bộ.

Thư viện không chỉ là nơi lưu trữ

Lâu nay, thư viện chủ yếu được nhìn nhận cơ học như những “kho sách” với chức năng chủ yếu là lưu trữ, bảo quản và phục vụ tài liệu in. Tuy nhiên, khi công nghệ số phát triển, mô hình này dần bộc lộ những hạn chế, không còn đáp ứng đầy đủ nhu cầu tiếp cận tri thức của người dùng hiện đại.

Thời gian qua, nhiều thư viện tại Việt Nam đã bắt đầu chuyển mình. Tiêu biểu như Thư viện Quốc gia Việt Nam hay hệ thống thư viện các trường đại học lớn đã triển khai số hóa tài liệu, xây dựng thư viện điện tử, cho phép người dùng truy cập từ xa. Người đọc không còn bị bó hẹp trong không gian vật lý của phòng đọc, mà có thể tiếp cận nguồn tài nguyên phong phú mọi lúc, mọi nơi.

Quá trình chuyển đổi số trong ngành thư viện đã mở ra những cơ hội đáng kể, tạo thuận lợi rõ rệt cho cả hoạt động chuyên môn lẫn nhu cầu tiếp cận tri thức của bạn đọc. Nếu như lâu nay thư viện ở Việt Nam chủ yếu vận hành theo mô hình quản lý và lưu trữ tài liệu truyền thống, thì hiện nay đang diễn ra một bước chuyển mang tính căn bản từ quản lý thư viện sang quản trị tri thức số.

Trong bối cảnh kỷ nguyên số, sự thay đổi này không chỉ đơn thuần là ứng dụng công nghệ, mà còn làm biến đổi vai trò của thư viện. Thư viện hiện đại không còn giới hạn ở chức năng lưu giữ tài liệu, mà đang dần trở thành trung tâm kết nối, chia sẻ và lan tỏa tri thức, đáp ứng linh hoạt nhu cầu của xã hội. So với mô hình truyền thống, vai trò của thư viện trong thời đại số được mở rộng hơn, hiệu quả hơn và có sức ảnh hưởng sâu rộng hơn đối với đời sống học tập, nghiên cứu và sáng tạo.

Theo ông Nguyễn Hữu Giới - Chủ tịch Hội Thư viện Việt Nam, thư viện số đã và đang góp phần thu hẹp khoảng cách tiếp cận thông tin-tri thức của người dân và các cơ quan, tổ chức, người dùng thư viện giữa các vùng miền.

Dù xu hướng đã rõ nhưng chuyển đổi sang quản trị tri thức số vẫn gặp nhiều rào cản, từ hạ tầng công nghệ còn hạn chế, nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu, đến bài toán bản quyền và bảo mật ngày càng phức tạp, cùng với sự thiếu liên thông giữa các thư viện khiến hiệu quả khai thác tri thức chưa như kỳ vọng.

Theo ông Giới, thách thực lớn nhất chuyển đổi số trong hoạt động thư viện ở Việt Nam hiện nay, đó là khi xây dựng và phát triển thư viện số ở Việt Nam. Chúng ta hiện vẫn chưa có quy định rõ ràng về vấn đề quyền pháp lý trong số hóa tài liệu, cung cấp tài liệu cho bạn đọc. Vấn đề bản quyền tác giả trong thư viện cũng đã gây nhiều khó khăn trong việc liên thông thư viện số ở nước ta và chia sẻ nguồn lực thông tin số, dữ liệu (toàn văn) số, trừ trường hợp được chủ sở hữu quyền cho phép và không áp dụng trong trường hợp tác phẩm đã được cung cấp trên thị trường dưới dạng kỹ thuật số.

Xây dựng hệ sinh thái tri thức số

Để quản trị tri thức số hiệu quả, Xây dựng hệ sinh thái tri thức sốcác thư viện cần một chiến lược phát triển dài hạn, với sự vào cuộc đồng bộ của các cơ quan quản lý, đơn vị vận hành và cộng đồng người dùng.

Theo các chuyên gia, để thực hiện hiệu quả không chỉ dừng lại ở chủ trương, mà đi vào thực chất, cần những giải pháp đồng bộ từ thể chế, hạ tầng đến con người. Những yếu tố chính trong chuyển đổi ố và liên thông thư viện hiện nay đó là: Hành lang pháp lý, hạ tầng dữ liệu và đặc biệt là con người.

Ông Nguyễn Xuân Dũng - Giám đốc Thư viện Quốc gia cho rằng, cần có những đầu tư phù hợp, trong đó đầu tư kinh phí một cách bền vững để phát triển đầy đủ nguồn tài nguyên thông tin đối với thư viện như sách, báo, tạp chí… cũng như là chuyển đổi số, ưu tiên đầu tư cho xây dựng hạ tầng công nghệ thông tin về phần cứng, phần mềm và các thiết bị, cho phép xử lý tích hợp chia sẻ dữ liệu trong các thư viện.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Hữu Giới cho rằng, điểm “điểm đột phá” cần ưu phải tiên trước hết để việc quản trị tri thức số trong thư viện thực sự đi vào hiệu quả, thay vì chỉ dừng lại ở mục tiêu; Đó là vấn đề nhận thức và đổi mới tư duy, từ đó chúng ta mới có được sự quan tâm và đầu tư thực chất.

Quá trình chuyển từ thư viện truyền thống sang thư viện số và quản trị tri thức số không đơn thuần là bước tiến về công nghệ, mà là sự chuyển dịch căn bản trong cách con người tiếp cận, chia sẻ và lan tỏa tri thức. Đây là cơ hội lớn để ngành thư viện mở rộng không gian phục vụ, đa dạng hóa sản phẩm, dịch vụ và nâng cao hiệu quả khai thác nguồn tài nguyên tri thức. Tuy nhiên, đi cùng với đó là những thách thức không nhỏ, đòi hỏi các thư viện phải chủ động vượt qua rào cản, tận dụng tối đa lợi thế của công nghệ để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của công chúng.

Thực tế cho thấy, cơ hội đang hiện hữu rõ ràng, nhưng để biến tiềm năng thành kết quả cụ thể, ngành thư viện cần một sự đổi mới mạnh mẽ, đồng bộ từ tư duy, nguồn lực đến phương thức vận hành.