Phát biểu khai mạc hội thảo, PGS. TS Phạm Lan Oanh (Phó Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam) nhấn mạnh, Nam Trung Bộ là không gian văn hóa biển đặc biệt, nơi giao thoa và hội tụ các lớp trầm tích văn hóa lâu đời từ Sa Huỳnh, Chăm-pa đến Đại Việt. Hệ thống di sản văn hóa vật thể và phi vật thể tại đây không chỉ là minh chứng cho quá trình con người thích ứng, ứng xử với biển, mà còn là nguồn lực văn hóa quan trọng cho sự phát triển bền vững kinh tế biển và du lịch chất lượng cao.

Dù vậy, trong bối cảnh tốc độ đô thị hóa nhanh và áp lực của du lịch đại trà, các đại biểu đã thẳng thắn chỉ ra nhiều thách thức, nhiều nét văn hóa truyền thống, tri thức dân gian đứng trước nguy cơ mai một. Vì vậy, hội thảo hướng tới phương thức tiếp cận cởi mở hơn, trong đó bảo tồn không chỉ đồng nghĩa với việc giữ nguyên trạng một cách cứng nhắc, mà là tìm cách thích ứng, giúp kho tàng di sản biển liên tục bồi đắp và phát huy giá trị.

PGS.TS Đặng Văn Bài (Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia) cho rằng, di sản và du lịch hoàn toàn có thể cộng sinh, nương tựa nhau để cùng phát triển; đồng thời khẳng định: “Nếu di tích được quy hoạch tốt bằng công nghệ và tư duy sáng tạo, không gian sáng tạo, di sản chính là dạng vốn không bao giờ khấu hao. Càng sử dụng thông minh, vốn càng sinh lời và quay trở lại phục vụ cho chính công tác bảo tồn”.

Hội thảo cũng đi sâu thảo luận về các mô hình du lịch đặc thù có tính thích ứng cao như: du lịch cộng đồng tại các làng chài, du lịch trải nghiệm nghề biển, hay du lịch sinh thái gắn với không gian văn hóa Chăm-pa. Trong đó, cộng đồng cư dân ven biển phải được đặt vào vị trí trung tâm, được trao quyền quy hoạch, quản lý và chia sẻ lợi ích một cách công bằng để họ chủ động trở thành những người bảo vệ di sản tốt nhất.

Tại hội thảo, các đại biểu cũng đề xuất định hình lại không gian phát triển thông qua các mô hình liên kết vùng cốt lõi. Thay vì để các địa phương khai thác manh mún và trùng lặp các yếu tố tự nhiên đơn thuần, hội thảo thống nhất cần thiết lập các "Hành trình di sản biển miền Trung" liên vùng.

Theo đó, không gian phát triển mới được đề xuất kết nối qua các tuyến hành trình tiêu biểu như: tuyến đô thị cổ và di sản biển Đà Nẵng - Hội An - Lý Sơn - Cù Lao Chàm kể câu chuyện thương cảng và văn hóa Chăm; tuyến ký ức chủ quyền biển đảo Sa Huỳnh - Lý Sơn - Hoàng Sa tái hiện lịch sử khảo cổ và chủ quyền; tuyến liên kết biển đảo Gia Lai - Bình Định - Phú Yên - Khánh Hòa nối liền văn hóa duyên hải với đại ngàn Tây Nguyên; tuyến hành trình Khánh Hòa - Ninh Thuận - Bình Thuận tập trung tôn vinh văn hóa tháp Chăm gắn với các làng nghề truyền thống và đẳng cấp nghỉ dưỡng thích ứng khí hậu.

Để hiện thực hóa các mô hình liên kết này, giải pháp chuyển đổi số đóng vai trò then chốt. Bà Nguyễn Thị Hoàng Lan (Giám đốc Trung tâm Chuyển đổi số Văn hóa, Thể thao và Du lịch - Bộ VHTTDL) nhấn mạnh, công nghệ là công cụ quyết định để bảo tồn và phát huy giá trị di sản biển.

Bà Nguyễn Thị Hoàng Lan đề xuất, cần khẩn trương số hóa toàn diện hệ thống di sản thông qua các công nghệ VR, AR và xây dựng bản đồ số di sản. Việc hình thành cơ sở dữ liệu số liên thông này không chỉ bảo tồn bền vững các giá trị đang có nguy cơ mai một mà còn là nền tảng để doanh nghiệp khai thác, xây dựng các sản phẩm du lịch thông minh, tăng tính tương tác và nâng cao trải nghiệm thực tế ảo cho du khách.

Đồng thời, hội thảo cũng đề xuất các mô hình quản lý thực tiễn như: ứng dụng bản đồ GIS di sản biển trong quy hoạch, thực hiện đánh giá tác động di sản bên cạnh đánh giá tác động môi trường và trích trực tiếp một phần nguồn thu du lịch để hỗ trợ các nghệ nhân cùng cộng đồng giữ lửa di sản.

Các luận cứ khoa học và khuyến nghị chính sách được đúc kết từ Hội thảo khoa học “Bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa biển gắn với phát triển du lịch vùng Nam Trung Bộ” sẽ là cơ sở quan trọng để các cơ quan thẩm quyền hoàn thiện cơ chế quản lý. Điều này mở ra hướng đi mới giúp định vị vùng Nam Trung Bộ thành một không gian văn hóa biển phát triển năng động, giàu bản sắc, hướng tới sự cân bằng bền vững giữa tăng trưởng kinh tế, bảo vệ sinh thái và nâng cao sinh kế cho cộng đồng cư dân bản địa./.