Trong vài năm gần đây, từ âm nhạc, hội họa đến nhiếp ảnh, ngày càng nhiều nghệ sĩ trẻ chủ động học luật, đăng ký bản quyền tác phẩm, bảo vệ thành quả lao động trí tuệ như một phần tất yếu của hành trình làm nghề.
Sau hơn 10 năm hoạt động nghệ thuật, từ biểu diễn trực tiếp đến phát hành trên các nền tảng trực tuyến, ca sĩ Giang Phạm (tên thật Phạm Hương Giang, sinh năm 1993) nhận thấy nhiều nghệ sĩ độc lập từng chịu thiệt thòi vì thiếu hiểu biết về quyền tác giả và quyền liên quan. Từ trải nghiệm cá nhân, vào tháng 11/2024, Giang Phạm đã sáng lập cộng đồng HanoiJam, vừa là một sân chơi âm nhạc vừa là nơi kết nối và chia sẻ kiến thức. Đến nay, hơn 100 nghệ sĩ độc lập hoạt động thường xuyên tại Hà Nội, phần lớn thuộc thế hệ Gen Z, tham gia sinh hoạt, trao đổi kinh nghiệm về phát hành nhạc hợp pháp, cách đọc hiểu hợp đồng, phân chia doanh thu trên nền tảng số.
Theo Giang Phạm, việc đăng ký tác phẩm tại cơ quan có thẩm quyền, chẳng hạn như Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC), giúp nghệ sĩ có cơ sở pháp lý vững chắc khi phát sinh tranh chấp. Nhiều thành viên của HanoiJam cho biết nhờ chủ động tìm hiểu và nắm vững các khái niệm cũng như điều luật về bản quyền, họ không còn tâm lý e ngại mỗi khi ký kết hợp đồng hoặc hợp tác với đối tác phát hành. Một thí dụ khác là nhóm nhạc trẻ Minh Tốc và Lam, cũng với tư duy không để quyền tác giả chỉ là việc của luật sư hay các công ty quản lý. Ngay từ khi mới hình thành ý tưởng năm 2019, nhóm đã hoàn tất đăng ký quyền tác giả, dù đến năm 2025 MV ca nhạc mới chính thức ra mắt. Sau khi sản phẩm phát hành, nhóm tiếp tục theo dõi việc khai thác trên nền tảng số. Khi phát hiện dấu hiệu bị xâm phạm, họ công khai thông tin và kêu gọi người hâm mộ báo cáo nội dung vi phạm. Cách làm minh bạch, quyết liệt ấy cho thấy nghệ sĩ trẻ không còn chọn im lặng trước hành vi sử dụng trái phép.
Điều đáng ghi nhận là thủ tục đăng ký quyền tác giả hiện nay đã thuận tiện hơn trước, giúp nhiều nghệ sĩ độc lập có thể tự thực hiện hồ sơ. Các buổi hội thảo, tập huấn, workshop chuyên đề về pháp lý trong nghệ thuật được tổ chức thường xuyên, tạo điều kiện để người sáng tạo tiếp cận thông tin chính thống. Khi hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình, nghệ sĩ có thể chủ động phòng ngừa rủi ro thay vì xử lý hậu quả. Ở góc độ kinh tế, bản quyền không chỉ là công cụ bảo vệ mà còn là nguồn lực tài chính. Doanh thu từ tác quyền giúp nghệ sĩ tái đầu tư cho sản phẩm mới, sản xuất MV, tổ chức biểu diễn, ứng dụng công nghệ hiện đại và mở rộng dịch vụ phục vụ công chúng. Khi dòng chảy tài chính minh bạch, ổn định, quá trình sáng tạo cũng được nuôi dưỡng.
Bên cạnh đó, sự phát triển của các nền tảng số toàn cầu cũng mở ra cơ hội tiếp cận công chúng quốc tế. Từ những “cánh cổng” trước đây ít được biết đến, nghệ sĩ có thêm nguồn doanh thu mới và quảng bá hình ảnh rộng rãi hơn. Ông Tào Minh Hùng, đại diện Liên đoàn Công nghiệp ghi âm quốc tế (IFPI) tại Việt Nam cho biết, hiện có nhiều công ty trong và ngoài nước hỗ trợ nghệ sĩ đưa sản phẩm lên các nền tảng livestream (phát trực tuyến) và quảng bá. Những đơn vị này sở hữu hệ sinh thái công nghệ giúp nhận diện, khai thác và bảo vệ bản quyền hiệu quả. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đây là giao dịch liên quan trực tiếp đến quyền lợi lâu dài, do đó nghệ sĩ cần trang bị kiến thức pháp lý hoặc tham khảo ý kiến chuyên gia để bảo đảm lợi ích chính đáng.
Không chỉ âm nhạc, lĩnh vực nhiếp ảnh vốn rất dễ bị sao chép trên môi trường mạng cũng chứng kiến sự chủ động rõ rệt của thế hệ người cầm máy trẻ. Nếu như trước đây, các vụ việc sử dụng, chỉnh sửa ảnh mà không xin phép tác giả rất khó bị phát hiện, hoặc nếu có thì việc kiện tụng cũng rắc rối và mất thời gian khiến nhiều nhiếp ảnh gia e ngại, thì hiện nay tình hình đã được cải thiện. Ngày càng nhiều nhiếp ảnh gia đăng ký quyền tác giả tại Cục Bản quyền tác giả, gắn dấu chìm (watermark), lưu trữ metadata/EXIF và bảo quản file gốc cẩn thận. Họ sử dụng công cụ số để theo dõi việc khai thác hình ảnh, kịp thời phát hiện hành vi vi phạm.
Tại Đà Nẵng, Hợp tác xã Nhiếp ảnh và Ứng dụng ra đời từ sáng kiến của nhóm nghệ sĩ trẻ miền trung được xem là mô hình mới. Nghệ sĩ nhiếp ảnh Huỳnh Văn Truyền, một thành viên sáng lập cho biết hợp tác xã hướng tới xây dựng ngân hàng ảnh có bản quyền, kết hợp công nghệ AI, VR/AR và chuyển đổi số nhằm nâng cao giá trị thương mại và nghệ thuật, đồng thời hỗ trợ pháp lý cho hội viên trong quá trình sáng tác và tìm đầu ra cho tác phẩm.
Trong lĩnh vực hội họa và đồ họa, các diễn đàn họa sĩ trẻ với hàng trăm nghìn thành viên hoạt động sôi nổi, thường xuyên cập nhật kiến thức về bản quyền số. Các biện pháp được chia sẻ rộng rãi gồm đăng ký với cơ quan có thẩm quyền, lưu trữ file gốc (layer, sketch), sử dụng chữ ký số, công nghệ blockchain, công bố tác phẩm kèm thông tin bản quyền rõ ràng. Không ít người lựa chọn đăng bản có độ phân giải thấp lên mạng, thỏa thuận hợp đồng cụ thể để tránh việc khách hàng sử dụng vượt phạm vi cho phép, đồng thời theo dõi vi phạm để kịp thời xử lý.
Trên thế giới, tại các quốc gia có nền công nghiệp văn hóa phát triển, bản quyền được xem là yếu tố cốt lõi thúc đẩy sáng tạo. Các hệ thống nhận diện nội dung, phân chia doanh thu và chế tài xử lý vi phạm được tự động hóa, thực thi nghiêm ngặt trên không gian mạng. Mặt khác, khi trí tuệ nhân tạo (AI) có thể mô phỏng hình ảnh, âm thanh, thậm chí phong cách nghệ sĩ trong thời gian ngắn, yêu cầu bảo vệ thành quả lao động trí tuệ của con người càng trở nên cấp thiết. Dù hệ thống pháp luật giữa các quốc gia có sự khác biệt, nguyên tắc chung vẫn là minh bạch về quyền sở hữu và rõ ràng trong thỏa thuận khai thác.
Khi tham gia thị trường quốc tế do nền tảng số chi phối, nghệ sĩ Việt Nam không chỉ mang theo tác phẩm mà còn đại diện cho hình ảnh chuyên nghiệp của nền văn hóa nước nhà. Ý thức tôn trọng và bảo vệ bản quyền vì thế không còn là câu chuyện của riêng luật sư hay cơ quan quản lý, mà là trách nhiệm và quyền lợi trực tiếp của mỗi nghệ sĩ. Khi người sáng tạo hiểu và trân trọng giá trị lao động trí tuệ, môi trường nghệ thuật sẽ lành mạnh hơn, khuyến khích những tìm tòi mới mẻ và góp phần xây dựng nền công nghiệp văn hóa Việt Nam vững mạnh, hội nhập nhưng vẫn giữ được bản sắc.
