Với 5 chương, 20 điều, Nghị định đặt nền móng ban đầu cho việc phát triển hạ tầng văn hoá số, chính thức “khai sinh” nhiều nội dung quan trọng cho phát triển văn hoá; sản phẩm, dịch vụ văn hoá số và công tác quản lý nhà nước về văn hoá.

Hạ tầng văn hoá số là hạ tầng chuyên ngành trong lĩnh vực văn hoá, phục vụ hoạt động văn hoá trên môi trường số. Nếu như hạ tầng giao thông kết nối con người và hàng hoá, hạ tầng số kết nối dữ liệu và tri thức, thì hạ tầng văn hoá số kết nối bản sắc văn hóa Việt Nam với sáng tạo, kinh tế và sức mạnh mềm quốc gia.

Hệ thống hạ tầng này mang tính đồng bộ và liên thông cao, được dùng chung, gắn kết để phát triển cho cả lĩnh vực du lịch và lĩnh vực thể thao. 

Dù là một văn bản pháp lý mang tầm vĩ mô, Nghị định về Hạ tầng văn hóa số được ban hành để giải quyết những bài toán vô cùng thực tế, tạo ra nền tảng làm lợi trực tiếp cho mọi thành phần trong xã hội: 

1. Bảo tồn di sản trong bối cảnh biến đổi nhanh

Hiện nay, nhiều giá trị văn hóa đang đứng trước nguy cơ mai một do tác động của thời gian, thiên tai, quá trình đô thị hóa và sự thay đổi của đời sống xã hội. Trước thực trạng đó, hạ tầng văn hóa số đóng vai trò then chốt giúp: (i) Số hóa hiện vật, di tích, tư liệu, nghệ thuật biểu diễn; (ii) Lưu trữ lâu dài theo chuẩn quốc tế; (iii) Phục dựng bằng AI, 3D, XR khi hiện vật bị hư hỏng; và (iv) Tạo “bản sao số” (Digital Twin) của di sản. Nhờ có những giải pháp công nghệ này, các giá trị văn hóa sẽ không bị mất đi ngay cả khi hiện vật gốc bị hủy hoại.

2. Mở rộng khả năng tiếp cận văn hóa

Trước đây, để thưởng thức và tìm hiểu văn hóa, người dân bắt buộc phải đến trực tiếp bảo tàng, thư viện hay nhà hát. Giờ đây, khi có hạ tầng văn hóa số, mọi người đều có thể dễ dàng tham quan bảo tàng trực tuyến; học nghệ thuật trên nền tảng số; xem các chương trình biểu diễn chất lượng cao và tra cứu di sản ở bất cứ đâu. Qua đó, văn hóa chính thức trở thành một dịch vụ công số phục vụ toàn dân.

3. Tạo nguyên liệu cho AI và kinh tế sáng tạo

Trong thời đại AI, dữ liệu được ví như nguồn nguyên liệu cốt lõi. Nếu muốn AI hiểu được chiều sâu văn hóa Việt Nam, chúng ta cần phải cung cấp cho hệ thống một kho dữ liệu tiếng Việt; dữ liệu di sản; dữ liệu nghệ thuật; dữ liệu lễ hội; dữ liệu âm nhạc; dữ liệu trang phục; dữ liệu mỹ thuật, v.v…. Ngược lại, nếu không có hạ tầng dữ liệu văn hóa của riêng mình, AI sẽ phải học chủ yếu từ dữ liệu nước ngoài và rất khó để phản ánh chính xác bản sắc Việt Nam.

4. Thúc đẩy công nghiệp văn hóa

Tất cả các lĩnh vực từ phim, trò chơi điện tử, hoạt hình, âm nhạc, thiết kế cho đến quảng cáo, xuất bản… đều cần nguồn "vốn" dữ liệu văn hóa làm bệ đỡ. Một hạ tầng văn hóa số vận hành tốt sẽ giúp các doanh nghiệp khai thác dữ liệu hợp pháp; tái sử dụng tài nguyên số; từ đó giảm chi phí sáng tạo và phát triển thêm nhiều sản phẩm mới. Hạ tầng văn hóa số vì vậy giống như đường cao tốc của ngành công nghiệp văn hóa.

5. Xây dựng thương hiệu quốc gia

Ngày nay, sức mạnh quốc gia không chỉ nằm ở các chỉ số kinh tế mà còn khẳng định qua sức hấp dẫn văn hóa. Những quốc gia thành công trên thế giới đều sở hữu một hệ sinh thái số quảng bá văn hóa mạnh mẽ: từ Hàn Quốc với làn sóng K-content; Nhật Bản với anime, manga cho đến Trung Quốc với nền tảng văn hóa số và game. Việt Nam muốn xây dựng một thương hiệu văn hóa số vững chắc thì cần một hạ tầng đủ mạnh để kết nối dòng dữ liệu, nội dung và doanh nghiệp. Hạ tầng văn hoá số chính là nền tảng giúp phát triển thương hiệu văn hoá số Việt Nam: VietCreative và VietGames.

6. Tạo thị trường văn hóa số minh bạch

Nếu thiếu đi một hạ tầng đồng bộ, thị trường sẽ rất khó để xác định bản quyền; khó giao dịch tài sản số; khó chia sẻ doanh thu và bảo vệ quyền lợi của các nghệ sĩ, tác giả. Việc thiết lập hạ tầng văn hóa số cho phép hình thành cơ sở dữ liệu bản quyền; định danh tác phẩm; sàn giao dịch tài sản văn hóa số; cùng cơ chế thanh toán và phân chia lợi ích minh bạch. Đây chính là nền tảng của nền kinh tế văn hóa số.

7. Nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước

Hạ tầng số giúp cơ quan quản lý có thể theo dõi sát sao hoạt động văn hóa theo thời gian thực; thống kê chính xác số liệu ngành công nghiệp văn hóa; đánh giá tác động của các chính sách; phân tích xu hướng tiêu dùng văn hóa và dự báo nhu cầu thị trường. Công tác quản lý lúc này dịch chuyển mạnh mẽ từ dựa vào “kinh nghiệm” sang “quản trị dựa trên dữ liệu”.

8. Bảo đảm chủ quyền văn hóa trên không gian số

Không gian mạng đang trở thành không gian văn hóa mới của nhân loại. Nếu Việt Nam không có hạ tầng của chính mình thì dữ liệu văn hóa sẽ phải nằm trên nền tảng nước ngoài; nội dung Việt Nam khó được ưu tiên; thuật toán nước ngoài sẽ quyết định khả năng tiếp cận của người dùng; dẫn đến nguy cơ lệ thuộc về dữ liệu và lan truyền các giá trị ngoại lai. Do đó, làm chủ hạ tầng là then chốt để bảo vệ chủ quyền văn hóa của chúng ta trên internet.

Nhằm tối ưu hóa hiệu quả của hạ tầng văn hóa số và khơi thông các nguồn lực, Nghị định cũng đưa ra các cơ chế, chính sách hỗ trợ mạnh mẽ nhằm thu hút nguồn vốn xã hội hóa và đầu tư phát triển sản phẩm, dịch vụ văn hóa số. Các doanh nghiệp công nghệ tham gia phát triển hạ tầng sẽ được hưởng các chính sách ưu đãi tối đa theo quy định pháp luật. 

Đồng thời, các Trung tâm đổi mới sáng tạo văn hóa sẽ được thành lập và công nhận, đặt trong các cụm/khu công nghiệp sáng tạo văn hóa, các cơ sở giáo dục đại học hoặc trung tâm văn hóa địa phương. Vận hành theo phương thức hợp tác chặt chẽ giữa Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp, các trung tâm này sẽ đóng vai trò tập hợp, điều phối, hướng dẫn, hỗ trợ hoạt động khởi nghiệp và phát triển cộng đồng người sáng tạo nội dung số bản địa.

Tùy theo thực tế, trung tâm được tổ chức theo mô hình đơn vị sự nghiệp công lập, mô hình doanh nghiệp hoặc các mô hình hợp pháp khác để thực hiện các chức năng cốt lõi: sáng tạo nội dung số bản sắc, thiết lập không gian văn hóa cộng đồng, hỗ trợ khởi nghiệp và thúc đẩy xúc tiến thương mại. Để tối ưu hóa hiệu quả, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành bộ chỉ số tự đánh giá, định kỳ hằng năm tôn vinh các mô hình điển hình, hướng tới hình thành và phát triển mạnh mẽ Mạng lưới trung tâm đổi mới sáng tạo văn hóa quốc gia. Sự đồng lòng và cộng hưởng này hứa hẹn sẽ đưa các giá trị truyền thống thấm sâu vào môi trường số, biến nguồn tài nguyên văn hóa quý báu của cha ông thành động lực phát triển kinh tế sáng tạo mạnh mẽ và bền vững trong tương lai./.